Đôi khi, bạn biết có điều gì đó đang diễn ra bên trong mình nhưng không thể nói rõ đó là gì. Bạn thấy bất an, căng thẳng, nặng nề hoặc đơn giản là “không ổn”, mà chưa biết mình đang buồn, giận, sợ, thất vọng hay có một cảm xúc khác.
Câu trả lời ngắn gọn là: trải nghiệm cảm xúc và nhận diện hoặc diễn tả được cảm xúc đó là hai khả năng khác nhau. Bạn có thể nhận thấy những thay đổi trong cơ thể hoặc trạng thái của mình nhưng vẫn khó diễn đạt bằng lời. Tài liệu giáo dục tâm lý lâm sàng về alexithymia – đặc điểm khó nhận diện và diễn tả cảm xúc – có đề cập đến sự khác biệt này. Tuy nhiên, chỉ riêng trải nghiệm ấy không đủ để kết luận rằng bạn có đặc điểm đó hay bất kỳ tình trạng nào khác. (The Psychology Group)
Để tìm hiểu kiến thức nền tảng, bạn có thể đọc Cảm xúc là gì?. Bạn cũng có thể khám phá thêm tại chuyên mục Cảm xúc, nếu chuyên mục đã được xuất bản.
Tóm tắt cốt lõi (Key Takeaways)
- Phân biệt trải nghiệm: Trải nghiệm cảm xúc và nhận diện hoặc diễn tả cảm xúc là những khả năng khác nhau. Khó gọi tên không đồng nghĩa với việc bạn không có cảm xúc.
- Không tự chẩn đoán: Alexithymia mô tả đặc điểm khó nhận diện, diễn tả và bộc lộ cảm xúc. Chỉ riêng việc không biết mình đang cảm thấy gì chưa đủ để kết luận bạn có đặc điểm này; bài viết cũng chưa đủ căn cứ để giải thích mọi nguyên nhân.
- Ghi lại điều nhận thấy: Bạn có thể ghi chuyện đã xảy ra, suy nghĩ, cảm giác cơ thể và những từ tạm phù hợp, kể cả “tôi chưa biết”. Mẫu ghi chép chỉ gợi ý cách tự nhìn lại, không phải công cụ chẩn đoán hay phương pháp điều trị.
- Tìm hỗ trợ phù hợp: Nếu khó nhận diện hoặc bộc lộ cảm xúc diễn ra thường xuyên và ảnh hưởng đến nhiều mặt của cuộc sống hoặc các mối quan hệ, bạn có thể cân nhắc trao đổi với chuyên gia sức khỏe tâm thần mà không cần tự chẩn đoán trước.
Không gọi tên được cảm xúc không nhất thiết có nghĩa là không có cảm xúc
Hãy hình dung một người trẻ nói: “Có điều gì đó khiến tôi khó chịu, nhưng tôi không gọi tên được.” Câu nói này cho thấy người đó nhận thấy sự khó chịu hoặc bất an, dù chưa rõ nên gọi cảm xúc ấy là gì.
Theo phần giải thích về alexithymia của The Psychology Group, một người có thể trải nghiệm cảm xúc và những thay đổi sinh lý đi kèm, nhưng vẫn gặp khó khăn khi nhận diện, diễn tả hoặc bộc lộ chúng. Vì vậy, vẻ ngoài im lặng, lúng túng hoặc không phản ứng không tự động có nghĩa là người đó không có cảm xúc. (The Psychology Group)
Sự phân biệt này giúp bạn tránh vội kết luận: “Tôi không gọi tên được cảm xúc của mình, vậy chắc là tôi chẳng cảm thấy gì.” Khó diễn tả cảm xúc bằng lời không đồng nghĩa với việc không có trải nghiệm cảm xúc.
Dù vậy, một câu hỏi hay một ngày khó khăn chưa đủ để giải thích vì sao bạn có trải nghiệm này. Bài viết cung cấp kiến thức, không phải chẩn đoán hay đánh giá tâm lý. Mục đích là giúp bạn diễn đạt rõ hơn khó khăn của mình, chứ không đưa ra một nhãn để bạn tự gán cho bản thân.
Bạn đang khó nhận diện, diễn tả hay bộc lộ cảm xúc?
Khi nói “Tôi không biết mình đang cảm thấy gì”, mỗi người có thể đang vướng ở một khâu khác nhau. Những khó khăn này có thể chồng lấp. Bảng dưới đây chỉ gợi ý cách tự nhìn lại, không phải bảng kiểm chẩn đoán.
| Khâu có thể đang gặp khó khăn | Lời mô tả minh họa | Câu hỏi để tự nhìn lại |
|---|---|---|
| Nhận diện cảm xúc | “Tôi biết có điều gì đó đang diễn ra, nhưng không biết đó là cảm xúc gì.” | Tôi có nhận thấy trạng thái của mình thay đổi nhưng chưa biết gọi tên cảm xúc ấy không? |
| Diễn tả cảm xúc | “Tôi biết mình thấy không ổn, nhưng không thể giải thích cụ thể hơn.” | Tôi có chỉ tìm được những từ chung chung như “ổn”, “không ổn” hoặc “khó chịu” không? |
| Bộc lộ cảm xúc | “Tôi biết mình thất vọng, nhưng khó nói điều đó với người khác.” | Tôi có hiểu cảm xúc của mình nhưng lại khó truyền đạt cho người khác không? |
The Psychology Group mô tả alexithymia là đặc điểm liên quan đến khó khăn trong việc nhận diện, diễn tả và bộc lộ cảm xúc. Tài liệu cũng lưu ý rằng một người có thể nói mình đang khó chịu nhưng không rõ sự khó chịu ấy là gì, hoặc chỉ mô tả cảm xúc bằng những nhóm từ rộng như “tích cực” và “tiêu cực”. (The Psychology Group)
Điều đó không có nghĩa là cứ khó bộc lộ một cảm xúc đã nhận biết được thì bạn có alexithymia. Chẳng hạn, biết mình thất vọng nhưng chưa sẵn sàng nói về điều đó không đủ để kết luận về bất kỳ đặc điểm hay tình trạng nào. Bảng trên chỉ giúp bạn mô tả chính xác hơn mình đang vướng ở đâu.
Vì sao tôi nhận thấy cảm giác trong cơ thể nhưng vẫn không biết đó là cảm xúc gì?
Trải nghiệm cảm xúc có thể đi kèm những thay đổi trong cơ thể: cơ thể căng lên, tim đập nhanh hơn, bụng thắt lại, bồn chồn hoặc nặng nề. Tuy nhiên, nhận thấy một phản ứng cơ thể không tự động cho bạn biết đó là cảm xúc nào.
The Psychology Group mô tả khó khăn trong việc phân biệt cảm xúc với cảm giác cơ thể ở trạng thái kích hoạt là một đặc điểm liên quan đến alexithymia. Ở đây, arousal – trạng thái kích hoạt của cơ thể – không nhất thiết có nghĩa là hào hứng. Tài liệu cũng cho biết một người có thể trải nghiệm cảm xúc và những thay đổi sinh lý nhưng vẫn khó nhận diện hoặc diễn tả chúng. (The Psychology Group)
Ví dụ, sau một cuộc trò chuyện khó khăn, một người có thể ghi lại: “Vai tôi căng cứng. Tôi không biết đây là cảm xúc gì, hay có cảm xúc nào để gọi tên hay không.” Trong tình huống giả định này, căng vai là điều người đó quan sát được, không phải bằng chứng cho thấy họ đang lo âu hay tức giận. Các triệu chứng thể chất chưa rõ nguyên nhân cũng không nên tự động được quy cho cảm xúc.
Bạn có thể bắt đầu bằng cách tách điều quan sát được khỏi cách diễn giải:
- Quan sát: “Cơ thể tôi đang căng lên.”
- Diễn giải: “Có thể tôi đang lo, giận, tổn thương hoặc có một cảm xúc khác.”
- Mức độ chắc chắn: “Tôi vẫn chưa biết rõ.”
Bạn có thể để ngỏ cách diễn giải, thay vì buộc mình phải có câu trả lời ngay.
Alexithymia là gì, và câu hỏi này có nghĩa là tôi có đặc điểm đó không?
Alexithymia là thuật ngữ mô tả khó khăn trong việc nhận diện, diễn tả và bộc lộ cảm xúc. The Psychology Group trình bày đây là một đặc điểm, không phải một rối loạn sức khỏe tâm thần. (The Psychology Group)
Khái niệm này có thể giúp bạn tìm từ ngữ để mô tả trải nghiệm, nhưng chưa giải thích được trường hợp riêng của bạn. Việc tìm kiếm “Tại sao tôi không biết mình đang cảm thấy gì?” không đủ để kết luận rằng bạn có alexithymia.
Khó gọi tên cảm xúc có thể có nhiều lý do. Tuy nhiên, nguồn tham khảo của bài viết chủ yếu tập trung vào alexithymia, không bao quát mọi dạng mơ hồ về cảm xúc trong đời sống hằng ngày. Vì thế, bài viết chưa có đủ căn cứ để giải thích đầy đủ các nguyên nhân có thể có.
Tài liệu cũng cho biết nguyên nhân của alexithymia vẫn còn được tranh luận. Đây là một giới hạn quan trọng: ngay cả khi một khái niệm nghe rất giống trải nghiệm của bạn, nó cũng không tự động giải thích được vì sao bạn có trải nghiệm ấy. (The Psychology Group)
Bạn cũng nên phân biệt các cách mô tả: “Tôi không gọi tên được điều mình đang cảm thấy” không đồng nghĩa với “Tôi thấy tê liệt về cảm xúc” hay “Tôi thấy trống rỗng”. Những trải nghiệm này có thể cần được tìm hiểu bằng các câu hỏi khác nhau; bài viết không đưa ra so sánh lâm sàng hay chẩn đoán về chúng.
Kết luận thận trọng hơn là: bạn có thể đang khó nhận diện, diễn tả hoặc bộc lộ một trải nghiệm cảm xúc, và cần thêm thông tin để hiểu vì sao. Người trẻ trong ví dụ đầu bài có một câu hỏi đáng tìm hiểu, chứ chưa có một tình trạng được xác định chỉ từ kết quả tìm kiếm.
Tôi có thể viết gì khi câu trả lời vẫn là “Tôi không biết”?
Bạn không cần ép mình chọn tên cho một cảm xúc khi chưa thấy rõ. Mẫu ghi chép dưới đây do bài viết xây dựng để gợi ý cách tự nhìn lại, với mục đích giáo dục. Đây không phải bài kiểm tra đã được kiểm chứng, công cụ chẩn đoán hay phương pháp điều trị. Bài viết không khẳng định việc hoàn thành mẫu sẽ cải thiện khả năng nhận biết cảm xúc hoặc làm giảm sự khó chịu.
Bạn có thể để trống bất kỳ câu trả lời nào.
1. Chuyện gì đã xảy ra?
Mô tả tình huống bằng lời đơn giản, chưa cần giải thích ý nghĩa của nó.
2. Tôi đã nhận thấy điều gì?
Ghi lại suy nghĩ, cảm giác trong cơ thể, thôi thúc hành động hoặc thay đổi trong hành vi. Bạn cũng có thể viết “không nhận thấy gì rõ rệt”.
3. Lúc này, những từ nào có vẻ phù hợp?
Thử dùng các từ như “khó chịu”, “mơ hồ”, “lẫn lộn”, “nặng nề” hoặc “tôi chưa biết”. Bạn không cần chọn chính xác một cảm xúc.
4. Tôi vẫn đang gặp khó khăn ở đâu?
Ghi lại xem bạn đang khó nhận diện cảm xúc, khó tìm từ để diễn tả hay khó chia sẻ với người khác.
Một ghi chép giả định có thể như sau:
> Một người bạn hủy cuộc hẹn của chúng tôi. Tôi cứ đọc đi đọc lại tin nhắn. Tôi tạm dùng từ “khó chịu” để mô tả, nhưng vẫn chưa rõ mình đang cảm thấy gì.
Ghi chép này không buộc người viết phải đưa ra cách diễn giải. Nó chỉ ghi lại chuyện đã xảy ra, điều họ nhận thấy và điều vẫn chưa rõ. Nếu muốn tìm hiểu một quy trình thực hành đầy đủ hơn, bạn có thể đọc Làm thế nào để hiểu cảm xúc của mình, nếu bài đã được xuất bản.
Khi nào nên trao đổi với chuyên gia sức khỏe tâm thần?
Nếu khó khăn trong việc nhận diện hoặc bộc lộ cảm xúc diễn ra thường xuyên và ảnh hưởng đến nhiều mặt của cuộc sống hoặc các mối quan hệ, bạn có thể cân nhắc trao đổi với chuyên gia sức khỏe tâm thần có chuyên môn phù hợp. Tài liệu giáo dục lâm sàng được dùng trong bài khuyến nghị tìm hỗ trợ chuyên môn khi khó khăn này có tính bao trùm. Tài liệu cũng lưu ý rằng chuyên gia có thể giúp một người hiểu và tìm từ ngữ để diễn tả trải nghiệm cảm xúc. (The Psychology Group)
Bạn không cần tự chẩn đoán trước khi tìm hỗ trợ. Bạn có thể nói đơn giản:
> “Tôi thường biết có điều gì đó khiến mình khó chịu, nhưng lại khó xác định hoặc diễn tả cảm xúc ấy. Tôi muốn được giúp đỡ để hiểu khó khăn này.”
Nếu muốn, bạn có thể mang theo một ví dụ trong đời sống hoặc một ghi chép tự nhìn lại. Chuyên gia có thể giúp làm rõ điều bạn đang trải qua, đánh giá nhu cầu hỗ trợ và xác định hình thức hỗ trợ phù hợp. Bài viết này không thể đánh giá sức khỏe tâm thần, loại trừ các nguyên nhân y khoa hay tâm lý, hoặc thay thế việc chăm sóc chuyên môn.
Điều quan trọng không phải là tìm ngay một tên gọi thật chính xác. Bạn có thể bắt đầu bằng cách phân biệt điều mình nhận thấy với điều mình có thể gọi tên. Việc chưa rõ mình đang cảm thấy gì cũng là một thông tin về trải nghiệm của bạn, không phải một kết luận về con người bạn.
