Tóm tắt cốt lõi (Key Takeaways)
- Khung ba thành phần: Trải nghiệm cảm xúc có thể được mô tả qua trải nghiệm chủ quan, phản ứng sinh lý và phản ứng hành vi hoặc biểu cảm.
- Phân biệt thận trọng: Cảm xúc thường gắn với một phản ứng trước tình huống; tâm trạng có thể kéo dài lâu hơn và không có tác nhân rõ ràng, nhưng cách dùng thuật ngữ khác nhau tùy nguồn.
- Không có một định nghĩa: Các nhà nghiên cứu có thể nhấn mạnh những khía cạnh khác nhau; khung ba thành phần là điểm khởi đầu, không phải công thức cho mọi trường hợp.
- Danh sách tham khảo: Một tài liệu nhập môn nêu sáu cảm xúc cơ bản, nhưng đây không phải danh sách duy nhất hay đầy đủ về mọi cảm xúc.
Cảm xúc là gì?
Cảm xúc là trải nghiệm hoặc phản ứng liên quan đến cách một tình huống tác động đến bạn. Một khung nhập môn phổ biến mô tả trải nghiệm cảm xúc qua ba khía cạnh: trải nghiệm chủ quan, phản ứng sinh lý của cơ thể và phản ứng hành vi hoặc biểu cảm. Đây là một cách hữu ích để hiểu cảm xúc, nhưng không phải định nghĩa duy nhất được các nhà nghiên cứu sử dụng. [C1][C2]
Chẳng hạn, một tin vui bất ngờ có thể khiến bạn cảm thấy vui mừng hoặc ngạc nhiên. Cơ thể bạn cũng có thể phản ứng, và bạn có thể mỉm cười hoặc kể tin đó cho ai đó nghe. Đây là những phản ứng có thể xuất hiện trong một trải nghiệm cảm xúc, chứ không phải điều ai cũng nhất thiết phải trải qua.
Trải nghiệm cảm xúc có thể gồm những thành phần nào?
Một khung nhập môn thường dùng mô tả trải nghiệm cảm xúc qua ba thành phần: trải nghiệm chủ quan, phản ứng sinh lý và phản ứng hành vi hoặc biểu cảm. Đây là những khía cạnh giúp mô tả cảm xúc; chúng không nhất thiết xuất hiện giống nhau hoặc ở cùng mức độ ở mỗi người. [C2]
Hãy hình dung bạn đang chờ kết quả phỏng vấn xin việc:
1. Trải nghiệm chủ quan: Bạn có thể cảm thấy hy vọng, lo lắng hoặc cả hai.
2. Phản ứng sinh lý: Bạn có thể nhận thấy tim đập nhanh hơn hoặc cơ bắp căng lên. Đây chỉ là ví dụ, không phải dấu hiệu bắt buộc của một cảm xúc cụ thể.
3. Phản ứng hành vi hoặc biểu cảm: Bạn có thể đi đi lại lại, trò chuyện với bạn bè hoặc không biểu lộ nhiều ra bên ngoài.
Khung này giúp giải thích vì sao cảm xúc không chỉ là từ bạn dùng để gọi tên trải nghiệm. Tuy nhiên, không phải trải nghiệm cảm xúc nào cũng đi kèm dấu hiệu thể chất rõ ràng hoặc biểu hiện dễ nhận thấy. [C2]
Cảm xúc khác tâm trạng và cảm giác như thế nào?
Trong giao tiếp hằng ngày, các từ *cảm xúc*, *tâm trạng* và *cảm giác* đôi khi được dùng thay thế cho nhau. Một số tài liệu tâm lý học nhập môn phân biệt cảm xúc với tâm trạng, nhưng cách dùng thuật ngữ có thể khác nhau tùy tác giả và khung lý thuyết. [C1][C3][C4]
| Thuật ngữ | Cách phân biệt thận trọng ở mức nhập môn |
|---|---|
| Cảm xúc | Thường được mô tả là một trạng thái chủ quan có sắc thái tình cảm, tương đối mãnh liệt và xuất hiện để phản ứng với điều một người trải nghiệm. [C1] |
| Tâm trạng | Theo một cách giải thích nhập môn, tâm trạng thường ít mãnh liệt hơn, kéo dài lâu hơn và có thể không bắt nguồn từ một tác nhân rõ ràng. [C3] |
| Cảm giác | Từ này có thể chỉ trải nghiệm chủ quan của một người, nhưng các nguồn không phải lúc nào cũng phân biệt *cảm giác* với *cảm xúc* theo cùng một cách. Vì vậy, không nên cho rằng hai thuật ngữ này có một ranh giới phổ quát. [C1][C4] |
Ví dụ, thất vọng sau khi nhận một tin cụ thể có thể được gọi là cảm xúc; còn cảm thấy buồn bã trong thời gian dài hơn mà không rõ nguyên nhân có thể được gọi là tâm trạng. Đây là ví dụ về một cách dùng thuật ngữ, không phải quy tắc để phân loại trải nghiệm của tất cả mọi người. [C1][C3]
Có một định nghĩa cảm xúc được mọi người thống nhất không?
Dựa trên các nguồn được đề cập ở đây, không nên xem bất kỳ định nghĩa nào là định nghĩa duy nhất. Các nhà nghiên cứu có thể nhấn mạnh những khía cạnh khác nhau, chẳng hạn như quá trình sinh học, trải nghiệm có ý thức hoặc sự phối hợp giữa các yếu tố sinh học, trải nghiệm và nhận thức. Đây là phần khái quát về những cách tiếp cận khác nhau, không phải khẳng định rằng giới nghiên cứu đã đạt được một đồng thuận chính thức duy nhất. [C4]
Vì vậy, một định nghĩa vẫn có thể hữu ích dù chưa bao quát toàn bộ vấn đề. Khung ba thành phần là điểm khởi đầu thực tế để mô tả trải nghiệm cảm xúc, đồng thời vẫn để ngỏ những cách giải thích khác. [C2][C4]
Có những cảm xúc cơ bản nào?
Một tài liệu tâm lý học nhập môn trình bày sáu cảm xúc cơ bản: tức giận, ghê tởm, sợ hãi, vui vẻ, buồn bã và ngạc nhiên. Đây là một cách phân loại được tài liệu đó sử dụng, không phải danh sách duy nhất hay danh mục đầy đủ về mọi cảm xúc đã được thống nhất. [C5]
Bạn có thể đọc thêm phần tổng quan về các nhóm cảm xúc tại Các loại cảm xúc của con người.
Một cách đơn giản để hiểu cảm xúc
Nếu cần một định nghĩa ngắn gọn, bạn có thể hiểu cảm xúc là một trải nghiệm hoặc phản ứng có thể bao gồm:
- điều bạn trải nghiệm một cách chủ quan;
- những gì diễn ra về mặt sinh lý trong cơ thể; và
- cách bạn hành động hoặc biểu lộ ra bên ngoài.
Khung ba thành phần này là điểm khởi đầu hữu ích, không phải công thức đúng cho mọi trường hợp. Các nhà nghiên cứu và tác giả có thể định nghĩa cảm xúc theo những cách khác nhau; cùng một tình huống cũng không nhất thiết tạo ra trải nghiệm giống nhau ở tất cả mọi người. [C2][C4]
