Không biết mình thích gì? Cách khám phá bản thân

Không biết mình thích gì là điểm khởi đầu, không phải thất bại

Nếu bạn không biết mình thích gì, điều đó không có nghĩa bạn chậm hơn người khác, có vấn đề hay hoàn toàn mất phương hướng. Đây là trải nghiệm khá phổ biến, đặc biệt khi bạn phải chọn ngành học, nghề nghiệp hoặc hướng đi trong cuộc sống trước khi có đủ cơ hội để khám phá. Một báo cáo tại Việt Nam mô tả việc không thể xác định sở thích cá nhân là trải nghiệm thường gặp, chứ không phải trường hợp ngoại lệ. [C1]

Câu hỏi hữu ích hơn không phải là: “Đâu là đam mê đích thực duy nhất của mình?” mà là:

> “Mình có thể hiểu thêm điều gì về bản thân từ những việc đã thử, và thử nghiệm nhỏ nào sẽ giúp mình có thêm thông tin cho bước tiếp theo?”

Bạn không cần có câu trả lời hoàn hảo trước khi bắt đầu hành động. Bài viết này không chọn nghề nghiệp thay bạn. Thay vào đó, bài viết đưa ra một cách thu thập bằng chứng về bản thân thông qua quan sát và những thử nghiệm nhỏ.

Mục tiêu không phải là phát hiện một bản sắc duy nhất, cố định, chỉ sau một lần suy nghĩ. Mục tiêu là tìm được một hoặc hai hướng đáng để tiếp tục khám phá.

Thực ra bạn đang muốn tìm điều gì?

Câu hỏi “Mình thích gì?” thường gộp nhiều câu hỏi khác nhau vào một. Tách chúng ra có thể giúp giảm áp lực và làm rõ bước tiếp theo.

Các khái niệm này có thể giao nhau, nhưng không nhất thiết phải như vậy. Bạn có thể thích một chủ đề nhưng không muốn biến nó thành công việc. Bạn có thể làm tốt một việc nhưng không thấy nó có ý nghĩa. Bạn cũng có thể chỉ bắt đầu quan tâm đến một hoạt động sau khi đã đạt được một mức năng lực nhất định.

Hãy lấy phim ảnh làm ví dụ. Thích xem phim không tự động có nghĩa là bạn sẽ thích làm việc trong ngành sản xuất phim. Một tín hiệu cụ thể hơn có thể là bạn muốn tìm hiểu cách xây dựng nhân vật, cấu trúc câu chuyện hoặc tổ chức một quy trình sản xuất – và muốn tự mình thử một trong những công việc đó. Phân biệt giữa việc tiếp nhận một sản phẩm hoàn chỉnh và mong muốn tham gia vào công việc phía sau sản phẩm có thể giúp bạn hình thành một giả thuyết hữu ích hơn. [C6]

Dùng Vòng lặp Khám phá thay vì chờ một câu trả lời duy nhất

Thay vì chờ đến khi chắc chắn, hãy sử dụng một chu trình ngắn để biến trải nghiệm thành thông tin:

Vòng lặp này không phải bài kiểm tra để tiết lộ bạn “thực sự là ai”. Đây là cách thực tế để biến những giả định về bản thân thành các câu hỏi cụ thể hơn.

1. Nhìn lại những trải nghiệm của bạn

Hãy liệt kê những hoạt động bạn từng tham gia, bao gồm dự án ở trường, công việc bán thời gian, hoạt động tình nguyện, sở thích, câu lạc bộ, các cuộc trò chuyện hoặc dự án cá nhân. Đừng chỉ liệt kê những hoạt động bạn cho rằng mình đã làm tốt.

Với mỗi hoạt động, hãy tự hỏi:

• Mình thực sự đã làm những gì?
• Phần nào khiến mình mong chờ?
• Phần nào mình thường né tránh?
• Hoạt động đó diễn ra trong môi trường như thế nào?
• Mình có sẵn lòng thử lại một hoạt động tương tự không?

Bắt đầu từ những trải nghiệm thực tế thường hữu ích hơn việc cố suy ra câu trả lời chỉ từ một hình dung trừu tượng về tính cách của mình. Một cách tiếp cận được đề xuất là liệt kê những hoạt động bạn từng tham gia, xác định điều mình thích và điều phù hợp với mình trong từng hoạt động, sau đó tìm những mô thức lặp lại có thể gợi ý các lĩnh vực đáng để tìm hiểu. [C2]

2. Nhận diện các tín hiệu

Hãy chú ý đến những phản ứng cụ thể thay vì các nhãn rộng như “Mình thích kinh doanh” hoặc “Mình ghét công việc sáng tạo”. Có thể bạn thích giải thích ý tưởng nhưng không thích bán ý tưởng đó; hoặc thích giúp đỡ từng người một nhưng cảm thấy cạn năng lượng khi tham gia các sự kiện đông người.

Một số tín hiệu hữu ích gồm:

• tò mò về cách một điều gì đó vận hành;
• cảm thấy có năng lượng trong một phần cụ thể của nhiệm vụ;
• muốn tiến bộ sau khi nhận phản hồi;
• có sở thích rõ ràng về nhịp độ, bối cảnh hoặc mức độ tương tác xã hội;
• khó chịu với một phần của hoạt động nhưng lại hứng thú với phần khác.

Việc không thích cũng là một dạng thông tin. Từ chối một loại nhiệm vụ không có nghĩa là bạn đã thất bại trong việc tìm hướng đi.

3. Chọn một giả thuyết

Hãy biến một cảm giác mơ hồ thành một tuyên bố có thể kiểm tra. Ví dụ:

> “Có thể mình thích biến những thông tin phức tạp thành thứ dễ hiểu hơn đối với người khác.”

Câu này hữu ích hơn việc nói “Có lẽ giao tiếp là đam mê của mình”, vì nó gợi ý một hành động mà bạn có thể thử nghiệm.

4. Thực hiện một thử nghiệm nhỏ

Hãy chọn một phiên bản ít rủi ro của hoạt động đó. Bạn có thể tóm tắt một bài viết khó, chuẩn bị một bài thuyết trình ngắn cho nhóm, phỏng vấn ai đó về công việc của họ, tình nguyện làm một nhiệm vụ cụ thể hoặc thực hiện một dự án nhỏ.

Một thử nghiệm tốt có giới hạn thời gian và đủ rõ ràng để bạn đánh giá. Nó không cần đại diện cho toàn bộ lĩnh vực.

5. Ghi lại dữ liệu

Hãy viết lại điều đã xảy ra khi trải nghiệm vẫn còn mới. Phân biệt điều bạn dự đoán với cảm nhận và hành động thực tế của mình. Ghi lại cả phản ứng tích cực lẫn tiêu cực.

6. Điều chỉnh hướng đi

Sau khi xem lại ghi chú, bạn có thể:

• tiếp tục với một phiên bản sâu hơn của thử nghiệm;
• thu hẹp hoặc điều chỉnh giả thuyết;
• thử một hoạt động gần kề; hoặc
• chuyển sang một lựa chọn khác mà không xem kết quả vừa rồi là thời gian lãng phí.

Khám phá không phải một đường thẳng. Một kết quả hữu ích có thể là: “Mình không muốn làm lại chính loại công việc này.”

Worksheet khám phá sở thích trên một trang

Hãy dùng bảng dưới đây cho ít nhất ba trải nghiệm trong quá khứ và một thử nghiệm mới. Bạn có thể chép bảng vào sổ tay hoặc tài liệu riêng.

Khi hoàn thành worksheet, hãy tìm những mô thức lặp lại. Có thể bạn thường thích nghiên cứu nhưng không thích thuyết trình. Có thể bạn thích giúp người khác giải quyết một vấn đề cụ thể nhưng không thích kết nối thiếu cấu trúc. Cũng có thể bạn thích làm việc độc lập, với thời hạn rõ ràng.

Đừng xem bảng này như một bài kiểm tra tính cách. Đây chỉ là bản ghi những quan sát của bạn. Câu trả lời có thể thay đổi khi kỹ năng, trách nhiệm, sức khỏe và môi trường sống của bạn thay đổi.

Làm thế nào phân biệt một mối quan tâm nhất thời với một mối quan tâm đáng khám phá thêm?

Một tia hứng thú ban đầu có thể hữu ích, nhưng chưa đủ để kết luận rằng một hoạt động nên trở thành tương lai của bạn. Bạn có thể dùng những tín hiệu sau để quyết định có nên khám phá thêm hay không.

Dấu hiệu cho thấy một mối quan tâm có thể đáng để thử lại

• Bạn vẫn tò mò sau khi sự mới mẻ ban đầu đã giảm.
• Bạn muốn hiểu quy trình thực tế, chứ không chỉ ngưỡng mộ kết quả cuối cùng.
• Bạn có thể gọi tên một phần cụ thể của hoạt động khiến mình bị thu hút.
• Bạn sẵn lòng quay lại sau khi gặp một bước khó hoặc không hào nhoáng.
• Bạn muốn thử một phiên bản sâu hơn một chút của nhiệm vụ đó.
• Phản hồi khiến bạn muốn tiến bộ, thay vì chỉ muốn được xác nhận rằng mình có năng khiếu.

Dấu hiệu cho thấy bạn có thể chủ yếu thích hình ảnh của lĩnh vực đó

• Bạn thích tưởng tượng về địa vị, lối sống hoặc sự công nhận gắn với một lĩnh vực, nhưng không thích những nhiệm vụ thường ngày của nó.
• Bạn liên tục né tránh hoạt động cốt lõi mỗi khi thử làm.
• Hứng thú biến mất ngay khi hoạt động trở nên lặp lại hoặc đòi hỏi kỹ thuật.
• Bạn không thể xác định nhiệm vụ cụ thể nào mình muốn làm lại.
• Sau vài thử nghiệm nhỏ, bạn vẫn không muốn quay lại.

Những dấu hiệu này không dự đoán thành công nghề nghiệp. Chúng chỉ giúp bạn quyết định nên thử điều gì tiếp theo. Mục tiêu không phải là chứng minh một mối quan tâm sẽ tồn tại mãi mãi, mà là thu thập đủ thông tin để đưa ra bước tiếp theo hợp lý.

Ví dụ, bạn có thể thích xem các video về thiết kế nội thất. Điều đó cho bạn biết một phần về điều thu hút sự chú ý của mình, nhưng chưa cho biết bạn có thích đo đạc không gian, tạo bảng cảm hứng, chỉnh sửa bản đề xuất hoặc xử lý những giới hạn của khách hàng hay không. Thử một trong những hoạt động đó sẽ cho bạn thông tin hữu ích hơn việc xem thêm mười video.

Thử công việc thực tế, không phải hình ảnh của một lĩnh vực

Khi một mối quan tâm bắt đầu liên quan đến việc học hoặc công việc, hãy tìm hiểu chính công việc đó thay vì chỉ dựa vào danh tiếng của lĩnh vực. Một quy trình thực tế có thể là:

1. Gọi tên lĩnh vực khiến bạn tò mò. Ban đầu hãy giữ nhãn ở mức rộng, chẳng hạn như marketing, thiết kế, giáo dục, nghiên cứu hoặc hoạt động cộng đồng.
2. Tìm những nhiệm vụ lặp lại. Người làm trong lĩnh vực đó thường xuyên thực hiện những việc gì? Họ tạo ra sản phẩm đầu ra nào? Công việc liên quan đến thời hạn, công cụ, hợp tác và những giới hạn gì?
3. Học hỏi từ những người có trải nghiệm trực tiếp. Các bài đánh giá, cuộc phỏng vấn và cộng đồng nghề nghiệp có thể giúp bạn hình thành câu hỏi. Tuy nhiên, chúng không phải phán quyết cuối cùng về việc lĩnh vực đó có phù hợp với bạn hay không.
4. Thử một phiên bản nhỏ hơn của công việc. Hãy viết một bản tóm tắt, phân tích một chiến dịch đơn giản, soạn một bài học, thực hiện một cuộc phỏng vấn ngắn hoặc hoàn thành một nhiệm vụ có phạm vi rõ ràng khác.
5. Xem lại phản ứng của bạn. Phần nào khiến bạn muốn làm lại? Phần nào bạn chỉ chịu đựng vì thử nghiệm diễn ra trong thời gian ngắn? Bạn cần học thêm điều gì trước khi thử lại?

Một ví dụ được ghi nhận mô tả việc tìm hiểu các nhiệm vụ và chiến lược hằng ngày trong lĩnh vực marketing trước khi quyết định liệu công việc thực tế – chứ không chỉ cái tên của lĩnh vực – có hấp dẫn hay không. [C3]

Sự phân biệt này quan trọng vì một lĩnh vực có thể trông hấp dẫn từ bên ngoài nhưng lại bao gồm những nhiệm vụ thường ngày bạn không muốn làm. Ngược lại, một hoạt động nghe có vẻ bình thường lại có thể trở nên thú vị khi bạn hiểu những vấn đề và thách thức thực tế của nó. Trải nghiệm thực tế thường khác với hình ảnh ban đầu về một lĩnh vực. [C5]

Bạn không cần biến quy trình này thành một quyết định nghề nghiệp hoàn chỉnh. Ở giai đoạn này, bạn chỉ cần hỏi: “Loại công việc cụ thể này có đáng để mình thử thêm một lần không?”

Kế hoạch khám phá nhẹ nhàng trong 7 ngày

Hãy xem kế hoạch này là điểm bắt đầu, không phải thời hạn buộc bạn phải tìm ra hướng đi cho cả cuộc đời.

Ngày 1: Liệt kê ba trải nghiệm

Viết ra ba hoạt động bạn từng thử. Bao gồm một hoạt động diễn ra tốt, một hoạt động gây khó khăn và một hoạt động bạn nhớ rõ dù chưa chắc vì sao.

Ngày 2: Hoàn thành worksheet

Với mỗi hoạt động, xác định những nhiệm vụ cụ thể, phần tạo năng lượng, phần làm bạn cạn năng lượng, kỹ năng đã sử dụng và điều kiện phù hợp với bạn.

Ngày 3: Chọn hai giả thuyết

Biến hai quan sát thành những tuyên bố có thể kiểm tra. Ví dụ:

• “Có thể mình thích nghiên cứu và sắp xếp thông tin.”
• “Có thể mình thích giúp người khác thông qua những cuộc trò chuyện một-một có cấu trúc hơn là các sự kiện đông người.”

Ngày 4: Tìm hiểu những nhiệm vụ thực tế

Chọn một giả thuyết và tìm hiểu xem người làm trong lĩnh vực đó thực sự làm gì. Tập trung vào các nhiệm vụ và yêu cầu lặp lại, thay vì chức danh hoặc hình ảnh về lối sống.

Ngày 5: Thực hiện một thử nghiệm trong 30–90 phút

Làm một phần nhỏ của công việc. Giữ phạm vi đủ hẹp để bạn có thể hoàn thành và suy ngẫm về nó.

Ngày 6: Ghi lại phản ứng của bạn

Viết ra điều bạn đã dự đoán, điều thực sự xảy ra, điều bạn thích, điều bạn không thích và điều bạn sẽ thay đổi nếu thử lần thứ hai.

Ngày 7: Chọn bước tiếp theo

Quyết định xem bạn sẽ:

• thử cùng hướng đó ở mức sâu hơn;
• điều chỉnh giả thuyết;
• thử một hoạt động gần kề; hoặc
• chuyển sang một lựa chọn khác.

Một tuần thành công không nhất thiết phải kết thúc bằng việc tìm ra đam mê hoặc chọn được nghề nghiệp. Nó kết thúc bằng dữ liệu tốt hơn và một câu hỏi tiếp theo cụ thể hơn. Việc thử nhiều lựa chọn rồi ghi lại điều bạn thích và không thích có thể giúp bạn tiếp tục, điều chỉnh hướng đi hoặc chuyển sang một khả năng khác mà không xem quá trình khám phá là thất bại. [C4]

Khi câu hỏi này có thể cần thêm hỗ trợ

Bài viết này mang tính giáo dục. Bài viết không chẩn đoán bạn, và việc không biết mình thích gì tự nó không phải bằng chứng cho một vấn đề sức khỏe tinh thần.

Nếu cảm giác trống rỗng, tuyệt vọng, kiệt sức hoặc khó duy trì các hoạt động hằng ngày kéo dài, một worksheet có thể không phải là điều bạn cần nhất. Hãy cân nhắc trò chuyện với người bạn tin tưởng và tìm đến chuyên gia sức khỏe tinh thần có chuyên môn phù hợp hoặc dịch vụ hỗ trợ tại nơi bạn sống.

Bạn không nhất thiết phải giải quyết mọi thứ bằng cách tìm ra sở thích phù hợp. Đôi khi ưu tiên trước mắt là nhận hỗ trợ, nghỉ ngơi hoặc xử lý điều đang khiến việc khám phá trở nên bất khả thi.

Nên khám phá gì tiếp sau khi đã có một số dữ liệu?

Khi đã có vài quan sát, hãy chọn bài viết tiếp theo dựa trên điều bạn nhận thấy:

• Nếu bạn vẫn cảm thấy mắc kẹt nói chung, hãy tìm hiểu cần làm gì khi cảm thấy lạc lối hoặc cách hiểu bản thân.
• Nếu bạn đã xác định được những hoạt động mình làm tương đối tốt, hãy tìm hiểu cách nhận diện điểm mạnh.
• Nếu bạn nhận thấy những điều kiện và tiêu chuẩn quan trọng với mình, hãy tìm hiểu cách xác định giá trị cốt lõi.
• Nếu hiện đã có một vài hướng công việc để so sánh, hãy đọc tiếp cách chọn nghề khi chưa biết mình muốn làm gì.

Hiện tại, bạn chỉ cần một thử nghiệm có chủ đích. Bạn không cần gọi tên đam mê cả đời trước khi được phép bắt đầu.