Nếu đang cảm thấy lạc lối, bạn không cần xác định toàn bộ tương lai rồi mới bắt đầu hành động. Hãy xem điều gì quan trọng với mình và hoàn cảnh hiện tại cho phép bạn làm gì. Sau đó, chọn một hành động nhỏ, vừa sức để khám phá một hướng đi có thể phù hợp, rồi nhìn lại điều mình học được.
Đây là cách thực tế để tiếp cận sự bất định, không phải công thức bảo đảm thành công. Mục tiêu là tìm ra bước tiếp theo hữu ích, chứ không phải chứng minh rằng bạn đã tìm thấy con đường duy nhất đúng.
Tóm tắt cốt lõi (Key Takeaways)
- Bắt đầu từ hiện tại: Nhận ra điều quan trọng với bạn và những trách nhiệm cần ưu tiên lúc này.
- Thử bước nhỏ: Chọn một hướng để tìm hiểu bằng hành động vừa sức, có giới hạn về thời gian, tiền bạc hoặc năng lượng.
- Nhìn lại trải nghiệm: Xem mình đã học được gì rồi cân nhắc thử lại, điều chỉnh, tạm dừng hoặc khám phá lựa chọn khác.
- Giữ đúng giới hạn: Bài viết đưa ra hướng dẫn giáo dục tổng quát, không chẩn đoán hay thay thế hỗ trợ chuyên môn.
Nên làm gì trước tiên khi cảm thấy mất phương hướng?
Hãy bắt đầu với ba bước sau:
1. Nhận ra điều gì quan trọng với bạn lúc này. Nghĩ xem bạn muốn có thêm điều gì trong cuộc sống, muốn bớt điều gì và cần ưu tiên trách nhiệm nào.
2. Chọn một hướng để tìm hiểu. Đây chưa cần là quyết định cuối cùng. Hãy xem đó như một câu hỏi cần được khám phá.
3. Thử một bước nhỏ rồi nhìn lại. Chọn hành động phù hợp với thời gian và nguồn lực hiện có, sau đó suy ngẫm xem trải nghiệm ấy dạy bạn điều gì.
Ví dụ, nếu tò mò về một lĩnh vực mới, bạn có thể dành một khoảng thời gian nhất định để tìm hiểu hoặc trò chuyện với người có kinh nghiệm trong lĩnh vực đó, đồng thời vẫn duy trì công việc hoặc việc học hiện tại. Bạn đang thu thập trải nghiệm, chứ chưa cam kết cả tương lai với lựa chọn ấy.
Một tác giả viết về việc tìm phương hướng khuyên người đọc bớt cố dự đoán tương lai và chú ý hơn đến những việc có thể làm ở hiện tại. Một tác giả khác gợi ý bắt đầu bằng những bước nhỏ có chủ đích. Đây là những góc nhìn thực tế, không phải bằng chứng cho thấy một bài tập cụ thể sẽ hiệu quả với tất cả mọi người. C1 C3
Vì sao bạn có thể thấy lạc lối dù không có lý do rõ ràng?
Cảm giác lạc lối có thể là không biết mình đang đi về đâu, hoặc thấy mất kết nối với những điều quan trọng. Đây là cách diễn đạt thông thường, không phải chẩn đoán sức khỏe tâm thần. Bạn có thể chưa biết điều gì sẽ đến tiếp theo nhưng vẫn xoay xở được với cuộc sống thường ngày.
Không có một lời giải thích duy nhất phù hợp với tất cả mọi người. Một nguồn về phát triển bản thân cho rằng cảm giác này có thể xuất hiện cùng những bước ngoặt lớn, căng thẳng tích tụ, cảm giác sống không phù hợp với giá trị cá nhân hoặc những thay đổi trong cách nhìn nhận bản thân, và đôi khi đến mà không có nguyên nhân rõ ràng. Đây là những khả năng để cân nhắc, không phải nguyên nhân đã được xác lập. The Meaning Movement
Chẳng hạn, một người có thể thấy bất định hơn khi công việc hoặc các mối quan hệ thay đổi. Thời điểm cảm giác xuất hiện đáng để suy ngẫm, nhưng không chứng minh rằng chính sự thay đổi ấy là nguyên nhân. Cảm thấy lạc lối cũng không tự động có nghĩa là bạn thất bại hay làm điều gì sai; hãy xem đó là thông tin về trải nghiệm hiện tại, thay vì kết luận về con người bạn.
Một cách bắt đầu là gọi tên điều chưa rõ thật cụ thể. “Mình không biết nếp sinh hoạt hiện tại có phù hợp với mình không” dễ tìm hiểu hơn nhiều so với “Mọi thứ đều sai”. Bạn cũng có thể nhìn lại một tuần gần đây: điều gì khiến bạn thấy hứng thú, vững vàng, và điều gì đặc biệt làm bạn hao hụt năng lượng? Hãy ghi nhận những điều đó trước, chưa cần xem chúng là chỉ dẫn để thay đổi ngay.
Vì sao suy nghĩ nhiều hơn chưa chắc giúp bạn sáng tỏ?
Khi chưa biết điều gì sẽ xảy ra tiếp theo, việc so sánh các lựa chọn và tìm thêm thông tin là điều dễ hiểu. Nhưng suy nghĩ về mọi tương lai có thể xảy ra không nhất thiết giúp bạn biết một lựa chọn sẽ ra sao khi trải nghiệm nó trong thực tế.
Trong bài viết kể lại trải nghiệm cá nhân về việc tìm phương hướng, tác giả Bob Miglani mô tả rằng việc phân tích quá mức các con đường có thể chọn khiến ông mắc kẹt. Ông khuyên nên chú ý đến điều quan trọng ở hiện tại thay vì cố dự đoán tương lai. Đây là trải nghiệm và lời khuyên của một tác giả, không phải kết luận khoa học rằng suy nghĩ luôn vô ích. C1
Một cách phân biệt hữu ích là xem liệu suy ngẫm có giúp bạn chọn bước tiếp theo hay chỉ là phân tích lặp đi lặp lại mà không làm thay đổi hành động. Nếu đã so sánh các lựa chọn nhưng không có thêm thông tin, hãy cân nhắc liệu một hành động nhỏ, dễ điều chỉnh có thể giúp bạn hiểu rõ hơn việc tiếp tục suy đoán hay không.
Xem giá trị, sở thích, thế mạnh và hoàn cảnh như những manh mối
Giá trị sống, sở thích, khả năng, cảm xúc và trách nhiệm hiện tại đều có thể gợi ý một vài manh mối. Không yếu tố nào trong số đó tự mình đưa ra câu trả lời dứt khoát.
Một hướng dẫn của nhà tâm lý trị liệu về việc tìm phương hướng gợi ý suy ngẫm về sở thích, cảm xúc, khả năng, những người bạn ngưỡng mộ và điều quan trọng với bạn. Hãy xem đây là những gợi ý để khám phá, không phải một bài kiểm tra đã được kiểm chứng có thể xác định con đường lý tưởng của bạn. C2
Thử viết câu trả lời ngắn cho những câu hỏi sau:
- Điều gì quan trọng với tôi ở giai đoạn này của cuộc đời? Tôi muốn dành thêm thời gian cho điều gì? Có điều gì tôi không muốn bỏ bê?
- Điều gì khiến tôi tò mò? Khi được tự chọn cách sử dụng thời gian, tôi thường quay lại với chủ đề hay hoạt động nào?
- Tôi có thể đóng góp điều gì? Khi nào mọi người cảm ơn hoặc khen tôi? Họ đang ghi nhận điều gì? Lời khen là một manh mối để cân nhắc, không phải bằng chứng rằng một nghề nghiệp phù hợp với bạn.
- Tôi cảm thấy thế nào trong những tình huống liên quan? Phần nào khiến tôi hứng thú, không thoải mái, mệt mỏi hay hài lòng? Cảm xúc có thể giúp bạn suy ngẫm, nhưng tự nó không quyết định được câu trả lời.
- Người hiểu rõ tôi có thể nhận ra điều gì? Bạn có thể hỏi một người đáng tin cậy xem họ từng thấy bạn say mê việc gì hoặc nhận ra thế mạnh nào ở bạn. Góc nhìn của họ có thể bổ sung thông tin, nhưng quyết định vẫn thuộc về bạn.
- Hoàn cảnh hiện tại cho phép tôi làm gì? Hãy tính đến thời gian, nhu cầu thu nhập, trách nhiệm chăm sóc, sức khỏe và những cam kết khác trước khi chọn hành động.
Ví dụ, bạn nhận ra mình thường đọc về một chủ đề, từng được cảm ơn vì giải thích chủ đề đó cho người khác và muốn tìm hiểu thêm. Những quan sát ấy có thể gợi ý một thử nghiệm nhỏ; lịch trình và ngân sách sẽ giúp bạn xác định thử nghiệm nào thực tế.
Giá trị sống và mục tiêu không giống nhau
Mục tiêu là điều bạn có thể hoàn thành. Giá trị sống là điều bạn có thể tiếp tục thể hiện qua nhiều hành động khác nhau. Bạn có thể hoàn thành mục tiêu đi cắm trại cuối tuần, nhưng một chuyến đi không có nghĩa là bạn đã “xong” việc trân trọng thời gian gần gũi thiên nhiên; giá trị ấy vẫn có thể định hướng những lựa chọn sau này. Greater Good Magazine
| Mục tiêu | Giá trị sống | |
|---|---|---|
| Là gì? | Một kết quả cụ thể bạn có thể hướng tới | Một phẩm chất hoặc phương hướng thể hiện qua hành động |
| Theo thời gian | Có thể hoàn thành | Có thể tiếp tục sống theo nhiều cách |
| Ví dụ | Đi cắm trại cuối tuần | Dành chỗ trong cuộc sống cho sự gắn kết với thiên nhiên |
Phân biệt hai điều này giúp bạn bớt áp lực phải vạch sẵn cả kế hoạch cuộc đời. Thay vào đó, hãy hỏi: hành động nào lúc này có thể thể hiện điều quan trọng với mình? Bạn cũng có thể xem lại những điều mình nghĩ là “phải” làm: kỳ vọng nào thực sự là của bạn, kỳ vọng nào bạn đang làm theo mà chưa tự hỏi liệu nó còn phù hợp?
Khi đã chọn được một giá trị muốn tìm hiểu, hãy biến nó thành một hoạt động cụ thể và ghi vào lịch. Bắt đầu với một hoặc hai hoạt động nhỏ có thể giúp bạn dễ duy trì hơn; nếu hoạt động gồm nhiều bước, hãy xếp lịch cho bước đầu tiên. Greater Good Magazine
Biến một hướng đi có thể thử thành thử nghiệm nhỏ, ít rủi ro
Bạn sẽ dễ đánh giá một hướng đi hơn nếu biến nó thành một việc cụ thể để thử. Hãy giữ thử nghiệm ở quy mô vừa phải để có thể học hỏi mà chưa cần đưa ra cam kết lớn.
1. Gọi tên khả năng bạn đang cân nhắc. Ví dụ: “Có thể mình thích giúp mọi người hiểu chủ đề này hơn.”
2. Chọn một hành động. Bạn có thể trò chuyện với người quen thuộc với công việc đó, tham gia một buổi giới thiệu nhập môn hoặc làm một dự án nhỏ liên quan đến chủ đề.
3. Đặt giới hạn. Quyết định trước mức thời gian, tiền bạc hoặc năng lượng bạn có thể dành ra một cách hợp lý.
4. Xác định điều bạn muốn tìm hiểu. Chẳng hạn, bạn muốn biết công việc đó gồm những gì, phần nào khiến bạn hứng thú hoặc cần những kỹ năng nào.
5. Chọn thời điểm nhìn lại. Sau hoạt động, dành chút thời gian ghi lại điều đã xảy ra rồi quyết định nên lặp lại, điều chỉnh hay dừng.
Chẳng hạn, trước khi đăng ký khóa học hoặc chuyển việc, một người tò mò về lĩnh vực mới có thể hỏi người đang làm trong lĩnh vực ấy về một tuần làm việc thông thường. Cuộc trò chuyện có thể cung cấp thông tin hữu ích, nhưng chưa thể cho biết đầy đủ lĩnh vực đó có phù hợp với mình hay không.
Miglani khuyên nên thử hành động thay vì chờ đến khi hoàn toàn chắc chắn; một hướng dẫn do người làm chuyên môn biên soạn cũng gợi ý rằng bạn có thể điều chỉnh hướng đi. Đây là những lời khuyên, không phải cam kết rằng hành động sẽ lập tức khiến bạn cảm thấy tốt hơn hay hé lộ câu trả lời hoàn hảo. C1 C2
Cân bằng điều bạn muốn với trách nhiệm thực tế
Khám phá một hướng đi không đồng nghĩa với việc phải từ bỏ công việc, nguồn thu nhập hay trách nhiệm hiện tại. Một tác giả lưu ý rằng thực hiện những bước nhỏ hướng đến thay đổi mong muốn không nhất thiết có nghĩa là nghỉ việc, đồng thời nhấn mạnh đôi khi cần cân bằng nhu cầu tài chính với mong muốn cá nhân. C5
Hãy dùng bảng dưới đây như công cụ hỗ trợ lập kế hoạch, không phải lời khuyên tài chính hay nghề nghiệp.
| Câu hỏi | Một cam kết lớn | Một bước nhỏ để tìm hiểu |
|---|---|---|
| Thời gian | Thay đổi này sẽ đòi hỏi bao nhiêu thời gian? | Bạn có thể dành ra một khoảng thời gian giới hạn, vừa sức không? |
| Tiền bạc | Thu nhập hoặc chi phí có thể thay đổi như thế nào? | Bạn có thể tìm hiểu thêm trước khi phát sinh khoản chi mới không? |
| Khả năng điều chỉnh | Nếu đổi hướng, việc đó sẽ khó đến mức nào? | Bạn có thể chọn hành động dễ dừng lại hoặc sửa đổi hơn không? |
| Trách nhiệm | Công việc, gia đình hoặc cam kết khác có thể bị ảnh hưởng thế nào? | Có cách nào để tìm hiểu mà vẫn lưu tâm đến các trách nhiệm thiết yếu không? |
Lựa chọn nhỏ hơn không tự động phù hợp trong mọi tình huống. Điều quan trọng là xem mình có thể thử điều gì một cách hợp lý trước khi coi một khả năng là quyết định được ăn cả ngã về không.
Rào cản nằm ở hoàn cảnh hay ở bên trong bạn?
Trước khi quyết định nên làm gì, hãy xác định điều gì đang cản trở bạn. Một số rào cản đến từ hoàn cảnh và giới hạn thực tế; số khác liên quan đến suy nghĩ hoặc cảm xúc bên trong. Mỗi loại có thể cần cách ứng phó khác nhau, và không loại nào giải thích được mọi trường hợp. Thriveworks
| Loại rào cản | Ví dụ | Câu hỏi để bắt đầu |
|---|---|---|
| Thực tế hoặc bên ngoài | Thiếu thời gian, tiền bạc, kinh nghiệm hoặc sự hỗ trợ | “Mình cần thêm nguồn lực, thông tin hay sự giúp đỡ nào để bắt đầu?” |
| Bên trong | Sợ thất bại, cầu toàn, nghi ngờ bản thân, kỳ vọng thiếu thực tế | “Mình có thể thử bước nhỏ nào ít rủi ro, không đòi hỏi phải hoàn hảo?” |
Nếu thiếu thời gian là trở ngại, hãy tìm một khoảng khả thi trong lịch trình hoặc xem bạn cần ai hỗ trợ. Nếu có thể thử một bước ít rủi ro nhưng cứ trì hoãn vì sợ làm chưa hoàn hảo, hãy thu nhỏ bước đó lại. Mục đích không phải trách móc bản thân, mà là chọn cách ứng phó hợp với rào cản bạn nhận diện được.
Nhìn lại điều đã học và điều chỉnh hướng đi
Sau một lần thử, đừng chỉ hỏi: “Đây có phải con đường đúng không?” Hãy xem trải nghiệm đó thực sự giúp bạn hiểu thêm điều gì.
- Tôi đã làm gì và tìm hiểu được gì về lựa chọn này?
- Phần nào khiến tôi hứng thú? Phần nào làm tôi kiệt sức hoặc khác với dự đoán?
- Tôi gặp trở ngại thực tế nào về thời gian, tiền bạc, khả năng tiếp cận hay trách nhiệm khác?
- Tôi vẫn muốn biết thêm điều gì?
- Tôi nên thử lại, thay đổi cách thử, tạm dừng hay tìm hiểu một lựa chọn khác?
Phản ứng của bạn với một hoạt động là thông tin hữu ích, nhưng chưa đủ để kết luận rằng cả một hướng đi phù hợp hay không phù hợp với bạn. Một dự án, cuộc trò chuyện hay lần thử đầu tiên có thể chỉ phản ánh một phần nhỏ của lựa chọn rộng hơn.
Hướng dẫn do người làm chuyên môn biên soạn được dẫn ở trên xem việc điều chỉnh hướng đi theo thời gian là điều có thể xảy ra. Góc nhìn này giúp bạn xem lựa chọn ban đầu là điều có thể cân nhắc lại, thay vì một phán quyết vĩnh viễn về tương lai. C2
Bảng câu hỏi ngắn để chọn bước tiếp theo
Hãy xem đây là công cụ gợi ý suy ngẫm mang tính giáo dục, không phải công cụ chẩn đoán hay đánh giá tâm lý đã được kiểm chứng. Bạn có thể trả lời bằng vài từ; không cần lập kế hoạch cho cả cuộc đời.
1. Điều gì quan trọng với tôi lúc này?
2. Sở thích, thế mạnh hoặc hoạt động nào lặp lại có thể là manh mối?
3. Tôi cần bảo vệ những trách nhiệm hoặc giới hạn hiện tại nào?
4. Có hướng đi nào tôi muốn tìm hiểu thử không?
5. Hành động nhỏ nào có thể giúp tôi tìm hiểu hướng đó?
6. Tôi có thể dành bao nhiêu thời gian, tiền bạc hoặc năng lượng cho việc này một cách hợp lý?
7. Tôi muốn học được điều gì khi thử?
8. Khi nào tôi sẽ nhìn lại những gì đã xảy ra?
Ví dụ, câu trả lời của bạn có thể gợi ý một cuộc trò chuyện ngắn với người đang làm công việc khiến bạn tò mò, vào thời điểm phù hợp với các cam kết hiện tại. Sau đó, bạn có thể ghi lại điều khiến mình bất ngờ và quyết định có nên thực hiện thêm một bước nhỏ hay không. Đây chỉ là ví dụ minh họa cách dùng bảng câu hỏi, không phải khẳng định rằng cùng một hành động phù hợp với tất cả mọi người.
Các câu hỏi gợi ý dựa trên khuyến nghị của người làm chuyên môn về việc suy ngẫm giá trị, sở thích, khả năng, cảm xúc và hoàn cảnh, đồng thời kết hợp suy ngẫm với những hành động nhỏ. Đây là các câu hỏi để cân nhắc, không phải phương pháp đã được chứng minh hay bảo đảm hiệu quả. C2 C3 C5
Khi nào nên tìm hỗ trợ sớm hơn?
Hãy cân nhắc liên hệ với chuyên gia sức khỏe tâm thần có chuyên môn nếu tình trạng đau khổ kéo dài hoặc ảnh hưởng đáng kể đến khả năng xoay xở trong sinh hoạt hằng ngày. Một nguồn về phát triển bản thân cũng khuyến nghị tìm hỗ trợ chuyên môn khi cảm giác tuyệt vọng kéo dài, giấc ngủ hoặc khẩu vị thay đổi, hay xuất hiện ý nghĩ tự làm hại bản thân. Những dấu hiệu này tự chúng không xác lập một chẩn đoán. The Meaning Movement
Nếu đang nghĩ đến việc làm hại bản thân, hãy sớm tìm sự giúp đỡ từ chuyên gia có chuyên môn hoặc dịch vụ cấp cứu, hỗ trợ khủng hoảng tại nơi bạn sống.
Khi bạn cần sự hỗ trợ ngoài việc tự suy ngẫm
Bài viết này đưa ra hướng dẫn giáo dục tổng quát. Bài viết không thể đánh giá nguyên nhân trải nghiệm của bạn, cũng không chẩn đoán hay điều trị vấn đề sức khỏe tinh thần. Nếu muốn có người cùng suy xét tình hình, bạn có thể cân nhắc trò chuyện với người mình tin tưởng hoặc một chuyên gia đủ năng lực. Những câu hỏi suy ngẫm trong bài không thay thế sự hỗ trợ chuyên môn.
Bạn không cần giải quyết mọi câu hỏi rồi mới bước tiếp. Hãy bắt đầu từ điều quan trọng với mình, những gì hoàn cảnh hiện tại cho phép và một thử nghiệm thực tế mà bạn có thể nhìn lại. Hướng đi của bạn có thể chỉ là tạm thời; xem xét lại nó cũng là một phần của lựa chọn có suy nghĩ.
