Tóm tắt cốt lõi (Key Takeaways)
- Hiểu đúng thiên kiến: Đây là xu hướng kỳ vọng kết quả tích cực dễ xảy ra hơn và kết quả tiêu cực ít xảy ra hơn so với mức bằng chứng cho thấy, nhất là khi đánh giá rủi ro của bản thân.
- Phân biệt khái niệm: Ngụy biện lập kế hoạch tập trung vào việc đánh giá thấp nguồn lực cần để hoàn thành nhiệm vụ; thiên kiến lạc quan có phạm vi rộng hơn.
- Kiểm tra kỳ vọng: Hãy hình dung trước kế hoạch thất bại, nhớ lại những trở ngại tương tự và tham khảo thông tin về các tình huống tương đương.
- Giữ cân bằng: Lạc quan có thể giúp duy trì nỗ lực, nhưng cũng có thể khiến bạn bỏ qua rủi ro; hãy đối chiếu sự tự tin với bằng chứng.
Thiên kiến lạc quan là gì?
Thiên kiến lạc quan (optimism bias) là xu hướng cho rằng những sự kiện tích cực có khả năng xảy ra cao hơn, còn những sự kiện tiêu cực có khả năng xảy ra thấp hơn so với mức bằng chứng cho thấy – đặc biệt khi bạn đánh giá điều gì có thể xảy ra với chính mình. Nói cách khác, bạn có thể tin rằng mọi chuyện sẽ thuận lợi với mình hơn mức thông tin hiện có cho phép kết luận. (Scribbr)
Điều này không đơn giản đồng nghĩa với việc có thái độ tích cực. Thiên kiến lạc quan liên quan đến cách bạn ước tính kết quả trong tương lai hoặc rủi ro cá nhân. Kỳ vọng lạc quan không mặc nhiên là thiên kiến hay sai lầm; điều cần xem xét là kỳ vọng ấy có phù hợp với bằng chứng hay không.
Thiên kiến lạc quan xuất hiện thế nào trong những quyết định thường ngày?
Hãy hình dung một người đã đi xe đạp nhiều năm và cho rằng tai nạn khó xảy ra với mình. Họ quyết định không đội mũ bảo hiểm vì nghĩ rằng mình sẽ ổn. Ví dụ này không nhằm dự đoán một tỷ lệ tai nạn cụ thể; nó cho thấy một người có thể đánh giá thấp rủi ro của bản thân và xem nhẹ một biện pháp phòng ngừa. (Scribbr)
Kiểu suy nghĩ tương tự có thể xuất hiện mỗi khi ai đó cho rằng kết quả bất lợi ít có khả năng xảy ra với mình hơn mức bằng chứng hiện có cho thấy. Nhận ra khả năng này không có nghĩa là phải luôn nghĩ đến tình huống xấu nhất. Đó là cách kiểm tra xem sự tự tin có đang thay thế cho bằng chứng hay không.
Thiên kiến lạc quan có thể có lợi, đồng thời cũng gây bất lợi không?
Lạc quan không vốn dĩ có hại. Cùng một kỳ vọng tích cực có thể dẫn đến những tác động khác nhau tùy tình huống:
| Khi có thể hữu ích | Khi có thể tạo ra rủi ro |
|---|---|
| Sự tự tin có thể giúp một người tiếp tục nỗ lực khi gặp trở ngại. | Sự tự tin có thể khiến một người bỏ qua rủi ro hoặc đưa ra quyết định kém. |
Đây là những khả năng, không phải kết quả chắc chắn. Điểm khác biệt thực tế nằm ở chỗ sự lạc quan có giúp bạn duy trì nỗ lực mà vẫn đánh giá rủi ro, hay khiến bạn gạt đi những thông tin quan trọng. (Scribbr)
Thiên kiến lạc quan khác với ngụy biện lập kế hoạch thế nào?
Hai khái niệm này có liên quan nhưng không đồng nghĩa.
| Khái niệm | Nghĩa là gì? |
|---|---|
| Thiên kiến lạc quan (optimism bias) | Xu hướng kỳ vọng kết quả thuận lợi nhiều hơn và kết quả bất lợi ít hơn so với mức bằng chứng cho thấy, thường là khi đánh giá điều gì sẽ xảy ra với chính mình. |
| Ngụy biện lập kế hoạch (planning fallacy) | Xu hướng đánh giá thấp nguồn lực cần thiết để hoàn thành một nhiệm vụ trong tương lai, ngay cả khi những nhiệm vụ tương tự trước đây mất nhiều thời gian hơn dự tính. |
Ví dụ, một người có thể nghĩ rằng viết bài luận chỉ mất một thời gian ngắn, dù trước đây họ từng mất nhiều thời gian hơn dự kiến để hoàn thành những việc tương tự. Thiên kiến lạc quan có thể góp phần tạo ra ước tính như vậy, nhưng khái niệm này rộng hơn việc lập kế hoạch hay ước tính thời gian cho một nhiệm vụ. (Scribbr)
Làm sao kiểm tra một ước tính lạc quan?
Bạn không cần thay sự lạc quan bằng bi quan. Khi cân nhắc một kế hoạch hoặc quyết định quan trọng, hãy đối chiếu kỳ vọng của mình với bằng chứng qua ba bước:
1. Tưởng tượng trước rằng kế hoạch đã thất bại (premortem). Hãy hình dung kế hoạch đã đổ vỡ và tự hỏi những lý do hợp lý nào có thể dẫn đến kết quả đó. Liệt kê các điểm yếu có thể giúp bạn chuẩn bị trước.
2. Nhớ lại những lần gặp trở ngại tương tự. Nghĩ về những dịp mọi việc không diễn ra như dự tính. Mục đích là rút kinh nghiệm, không phải làm bạn nản lòng.
3. Tham khảo góc nhìn bên ngoài (outside view). So sánh ước tính của bạn với thông tin về những gì thường xảy ra trong các tình huống tương tự. Chẳng hạn, khi ước tính thời hạn, hãy tìm hiểu các nhiệm vụ tương đương thường mất bao lâu rồi mới đưa ra ước tính của riêng mình.
Ví dụ, nếu nghĩ mình sẽ hoàn thành bài luận rất nhanh, hãy tự hỏi điều gì có thể làm chậm tiến độ, nhớ lại những lần làm bài tương tự và tìm thời gian hoàn thành trung bình nếu có thông tin phù hợp. Đây là những cách kiểm tra được gợi ý, không phải bảo đảm sẽ hiệu quả; nguồn hiện có cũng không chứng minh cách nào hiệu quả hơn những cách còn lại. (Scribbr)
Kết luận cân bằng: Giữ hy vọng, kiểm tra bằng chứng
Thiên kiến lạc quan mô tả khả năng kỳ vọng bị lệch; điều đó không có nghĩa là kết quả chắc chắn sẽ xấu hoặc sự lạc quan vốn có hại. Sự tự tin có thể giúp bạn tiếp tục nỗ lực, nhưng cũng có thể khiến bạn bỏ qua rủi ro. (Scribbr)
Khi cần cân nhắc vấn đề an toàn, nguồn lực hoặc thời hạn, hãy dừng lại và tự hỏi: Bằng chứng nào ủng hộ ước tính của mình, và mình có đang bỏ qua những kết quả tương tự nào không?
