Tóm tắt cốt lõi (Key Takeaways)
- Năm bước thực hành: Bắt đầu bằng danh sách sơ bộ, thu gọn còn ba ưu tiên, định nghĩa từng giá trị, đối chiếu với hành vi hiện tại và chọn một hành động để thử.
- Viết theo cách riêng: Với mỗi giá trị, hãy mô tả ý nghĩa bằng ngôn ngữ đời thường, liên hệ một trải nghiệm và nêu một cách thể hiện trong đời sống hằng ngày.
- Tính đến giới hạn: Giá trị coi trọng và hành vi hiện tại không phải lúc nào cũng khớp; hãy ghi nhận hoàn cảnh, trở ngại và chọn phương án nhỏ hơn nếu cần.
- Xem lại linh hoạt: Sau khi thử, ghi lại điều đã làm, điều nhận thấy và điều cản trở để điều chỉnh; đây là bản ghi chép tự suy ngẫm, không phải kết luận cuối cùng về con người bạn.
Bắt đầu từ đây: Bài tập gồm năm bước
Bài tập này giúp bạn chọn một vài giá trị cá nhân, làm rõ ý nghĩa của chúng, đối chiếu với cuộc sống hằng ngày và chọn một hành động để thử. Bạn chỉ cần một nơi để ghi chép; có thể sao chép mẫu thực hành bên dưới để bắt đầu.
Therapist Aid định nghĩa giá trị cá nhân là niềm tin của một người về những điều quan trọng hoặc có ý nghĩa nhất với họ. Bạn có thể dùng bài tập này để tìm hiểu những ưu tiên ấy mà chưa cần xác định toàn bộ hướng đi cho cuộc đời.
Toàn bộ quá trình gồm:
1. Lập danh sách sơ bộ những từ mô tả điều quan trọng với bạn.
2. Thu gọn danh sách còn một vài ưu tiên để tập trung trong bài tập.
3. Định nghĩa từng giá trị bằng lời của mình và liên hệ với một trải nghiệm.
4. Đối chiếu với hành vi hiện tại, ghi nhận những điểm chưa khớp và giới hạn thực tế.
5. Chọn một hành động khả thi để thể hiện một giá trị đã chọn.
Ví dụ giả định: một người chọn *học hỏi*, định nghĩa đó là khám phá những ý tưởng chưa quen thuộc, rồi quyết định đặt một câu hỏi trong buổi thảo luận ở lớp hoặc nơi làm việc.
Mẫu thực hành này do Bold Millennials biên soạn để hỗ trợ việc tự suy ngẫm, mang tính giáo dục – không phải bài kiểm tra, công cụ chẩn đoán hay quy trình trị liệu đã được kiểm chứng. Nếu muốn tìm hiểu nền tảng, bạn có thể đọc bài giá trị cốt lõi là gì, nhưng không cần đọc thêm trước khi bắt đầu.
Lập danh sách sơ bộ, rồi chọn ba ưu tiên cho bài tập
Hãy bắt đầu với những từ dưới đây. Đây là danh sách gợi ý do ban biên tập chọn, không phải danh sách đầy đủ hay bộ giá trị bạn nên có:
| Học hỏi | Gia đình | Tự lập |
| Trung thực | Ổn định | Sáng tạo |
| Tình bạn | Công bằng | Quan tâm |
| Đóng góp | Phiêu lưu | Tận hưởng |
Ghi lại những từ bạn muốn tìm hiểu sâu hơn và thêm từ của riêng mình nếu cần. Bài tập của TapRooT cũng mời người đọc chọn những giá trị có ý nghĩa với bản thân và bổ sung những từ chưa có trong danh sách. Bạn có thể tham khảo thêm danh sách giá trị cá nhân để có nhiều gợi ý hơn.
Sau đó, thử thu gọn theo trình tự:
1. Chọn 10 giá trị bạn thấy có ý nghĩa với mình.
2. Thu gọn còn năm giá trị.
3. Chọn ba ưu tiên để tập trung trong bài tập này.
Trình tự này được lấy từ bài tập về giá trị của College Essay Guy, vốn dùng để tìm ý tưởng cho bài luận tuyển sinh đại học. Trong bài này, đó chỉ là một cách sắp xếp tùy chọn – không phải tiêu chuẩn khoa học về số lượng giá trị mỗi người nên có.
Nếu danh sách ban đầu chưa đủ 10 giá trị, hãy bắt đầu với những gì bạn có. Nếu vẫn phân vân về giá trị thứ tư, cứ ghi riêng bên cạnh thay vì ép mình phải quyết định.
Ví dụ giả định: một người khoanh các từ học hỏi, tự lập, gia đình, trung thực và ổn định, rồi chọn ba từ đầu tiên để tìm hiểu sâu hơn. Điều đó không có nghĩa trung thực và ổn định không quan trọng. Lựa chọn này chỉ giúp lần thực hành có phạm vi vừa sức.
Mô tả ý nghĩa của từng giá trị trong cuộc sống của bạn
Trước khi xếp thứ tự ưu tiên cụ thể hơn, hãy làm rõ bạn hiểu từng từ như thế nào. Với mỗi giá trị đã chọn, trả lời ba câu hỏi tự suy ngẫm do Bold Millennials biên soạn:
1. Với tôi, giá trị này có nghĩa là… Mô tả bằng ngôn ngữ đời thường.
2. Một thời điểm giá trị này có ý nghĩa với tôi là… Nêu một tình huống cụ thể, nếu bạn nhớ ra.
3. Một cách thể hiện giá trị này trong đời sống hằng ngày có thể là… Mô tả việc bạn thực sự có thể làm.
Ví dụ giả định:
> Tự lập: Với tôi, tự lập có nghĩa là chịu trách nhiệm về những lựa chọn mình có thể tự đưa ra – không phải từ chối mọi sự giúp đỡ. Tôi từng cảm nhận điều này khi chọn môn học tự chọn sau khi cân nhắc lời khuyên của gia đình. Trong đời sống hằng ngày, tôi có thể thể hiện sự tự lập bằng cách tự so sánh các phương án trước khi hỏi ý kiến người khác.
Therapist Aid lưu ý rằng bài tập về giá trị của họ không có câu trả lời đúng hay sai, và mỗi người có những giá trị khác nhau. Bạn không cần chọn hay định nghĩa giống người khác.
Nếu chưa nhớ ra trải nghiệm nào, hãy viết “Chưa rõ – điều tôi muốn tìm hiểu thêm.” Bạn không cần tạo ra một ký ức để biện minh cho lựa chọn. Những câu hỏi này không dùng để đánh giá bạn: trải nghiệm nhớ lại chỉ là chất liệu để suy ngẫm, không phải bằng chứng rằng con người bạn đã được định hình cố định. Chưa có ví dụ cũng không có nghĩa bạn phải loại bỏ giá trị ấy.
Gỡ những lựa chọn ngang nhau và xem xét kỳ vọng từ người khác
Nếu khó thu gọn danh sách, bạn có thể dùng các gợi ý tùy chọn dưới đây do ban biên tập biên soạn. Chúng không phải phép thử xem bạn có “sống thật với mình” hay không; bạn có thể bỏ qua bất kỳ câu hỏi nào.
1. Kiểm tra xem những từ gần nghĩa có cùng ý nghĩa với bạn không. Chẳng hạn, *quan tâm* và *tử tế* có thể mô tả cùng một ưu tiên trong ghi chép của bạn. Nếu vậy, hãy cân nhắc gom chúng dưới một tên gọi. Nếu chúng mang ý nghĩa khác nhau, bạn có thể giữ cả hai.
2. Đặt hai giá trị khó phân định vào một tình huống hiện tại. Tự hỏi: “Mỗi giá trị sẽ được thể hiện như thế nào trong tình huống này?” và “Có cách nào dành chỗ cho cả hai không?” Bạn không cần quyết định giá trị nào sẽ luôn được ưu tiên hơn.
3. Xem xét kỳ vọng mà không mặc định phải bác bỏ chúng. Tự hỏi: “Điều gì trong chuyện này quan trọng với tôi?”, “Phần nào khiến tôi cảm thấy đó là nghĩa vụ?” và “Nếu không được ghi nhận, tôi có còn muốn thực hiện điều này theo một cách nào đó không?” Điều người khác kỳ vọng cũng có thể là điều bạn thực sự quan tâm.
4. Ghi lại trách nhiệm và giới hạn thực tế. Đó có thể là công việc kiếm thu nhập, tiền bạc, yêu cầu học tập, trách nhiệm chăm sóc hoặc những cam kết ảnh hưởng đến điều bạn có thể làm. Không phải mong muốn nào cũng có thể thực hiện ngay.
Ví dụ giả định: một người trẻ muốn tự lập hơn nhưng vẫn đóng góp vào cuộc sống gia đình. Họ có thể dành một khoảng thời gian riêng để học, đồng thời đảm nhận một việc nhà đã thống nhất. Đây chỉ là một cách sắp xếp để cân nhắc – không phải nhận định về cách mọi gia đình vận hành hay lời khuyên từ bỏ trách nhiệm.
Nếu vẫn chưa phân định được, hãy ghi lại điều còn phân vân và tiếp tục.
Điền mẫu thực hành về giá trị cá nhân
Bây giờ, hãy tập hợp ghi chép vào một chỗ. Mục tiêu là có những mô tả dùng được, không phải những câu chữ trau chuốt.
Giá trị bạn coi trọng và hành vi hiện tại không phải lúc nào cũng khớp nhau. Therapist Aid minh họa điều này bằng trường hợp một người coi trọng gia đình nhưng lại lơ là các mối quan hệ khi quá tải vì công việc. Mẫu thực hành của họ yêu cầu người tham gia xếp hạng các giá trị từ 1 đến 10, rồi thảo luận xem những giá trị nào đang được đáp ứng và cần thay đổi điều gì với những giá trị chưa được đáp ứng.
Mẫu dưới đây do Bold Millennials tự thiết kế, không phải mẫu của Therapist Aid hay một thang đo đã được kiểm chứng. Mẫu sử dụng cách đối chiếu giá trị với hành vi để gợi mở suy ngẫm, đồng thời dành chỗ ghi lại các giới hạn thực tế. Bạn không cần tính điểm hay phán xét phẩm chất của mình.
Mẫu trống có thể sao chép
Ngày: __________
Tình huống tôi muốn tìm hiểu, nếu có: __________
Các giá trị khác hoặc những lựa chọn còn phân vân: __________
| Giá trị đã chọn | Ý nghĩa với bản thân | Ví dụ từ trải nghiệm, hoặc “chưa rõ” | Cách thể hiện hiện tại | Điểm chưa khớp hoặc giới hạn thực tế | Một hành động có thể thử |
|---|---|---|---|---|---|
| __________ | __________ | __________ | __________ | __________ | __________ |
| __________ | __________ | __________ | __________ | __________ | __________ |
| __________ | __________ | __________ | __________ | __________ | __________ |
Ví dụ giả định đã điền
Bảng dưới đây mô tả một nhân vật hư cấu đang đi học, làm thêm và chia sẻ việc nhà. Tất cả trải nghiệm và hành động chỉ nhằm mục đích minh họa.
| Giá trị đã chọn | Ý nghĩa với bản thân | Ví dụ từ trải nghiệm, hoặc “chưa rõ” | Cách thể hiện hiện tại | Điểm chưa khớp hoặc giới hạn thực tế | Một hành động có thể thử |
|---|---|---|---|---|---|
| Học hỏi | Khám phá ý tưởng thay vì chỉ làm xong bài tập | Từng nhờ người hướng dẫn giải thích một khái niệm chưa quen thuộc | Đi học và ghi chép | Ít thời gian buổi tối; các câu hỏi chưa được giải đáp ngày càng nhiều | Tìm lời giải thích cho một câu hỏi trong buổi học tiếp theo |
| Gia đình | Đóng góp và thực sự chú tâm khi ở bên nhau | Từng phụ chuẩn bị một bữa ăn chung | Hoàn thành một việc nhà đã thống nhất | Lịch sinh hoạt khác nhau khiến việc trò chuyện khó thu xếp | Hỏi xem lúc nào có thể trò chuyện ngắn mà không dùng điện thoại |
| Tự lập | Chịu trách nhiệm về lựa chọn của mình, đồng thời đón nhận lời khuyên | Chưa rõ – điều muốn tìm hiểu thêm | Tự đưa ra một số lựa chọn thường ngày mà không cần xin phép | Chưa rõ quyết định nào liên quan đến trách nhiệm chung | Liệt kê các phương án cho một quyết định cá nhân trước khi hỏi ý kiến |
Những điểm chưa khớp trong bảng đều được mô tả cụ thể: ít thời gian, lịch sinh hoạt khác nhau và điều còn chưa rõ. Chúng không phải những nhãn như “lười biếng” hay “kém trong các mối quan hệ”. Bạn có thể ghi nhận sự chưa khớp mà không vội kết luận về nguyên nhân.
Chọn một hành động nhỏ để thử trong tuần này
Bạn đã viết ra những hành động có thể làm để thể hiện một vài giá trị. Trong lần thực hành này, hãy chọn chỉ một hành động.
TapRooT khuyến nghị thêm động từ vào một giá trị để diễn đạt thành hành động có thể thực hiện. Chẳng hạn, từ *học hỏi*, bạn có thể viết thành *tìm lời giải thích cho một câu hỏi*; từ *quan tâm*, bạn có thể viết thành *hỏi thăm một người*.
Dùng mẫu câu hành động do Bold Millennials biên soạn:
> Để thể hiện [giá trị], tôi sẽ [hành động có thể quan sát được] trong [tình huống cụ thể], trong phạm vi [giới hạn thực tế].
Sau đó:
1. Làm rõ hành động. Viết điều bạn sẽ làm, thay vì “trở nên tốt hơn” hay “cố gắng hơn”.
2. Nêu một trở ngại có thể gặp. Điều gì có thể khiến hành động này khó thực hiện?
3. Viết một phương án nhỏ hơn. Nếu trở ngại xuất hiện, bạn có thể thử điều gì vừa sức?
Với giá trị học hỏi của nhân vật giả định:
> Để thể hiện giá trị học hỏi, trong buổi học tiếp theo, tôi sẽ ghi lại một câu hỏi và dành tối đa năm phút tìm lời giải thích trước khi kết thúc buổi học.
Nếu không còn đủ thời gian, phương án nhỏ hơn có thể là lưu lại câu hỏi để tìm hiểu vào buổi học gần nhất có thể thu xếp.
“Tuần này” chỉ là gợi ý thuận tiện để lên kế hoạch, không phải khoảng thời gian được nghiên cứu xác lập. Viết ra một mẫu câu hay kế hoạch cũng không bảo đảm bạn sẽ thực hiện được. Mục tiêu ở đây là chọn một việc cụ thể để thử, phù hợp với hoàn cảnh của bạn.
Xem lại mẫu thực hành mà không coi đó là kết luận cuối cùng
Sau khi thử hành động – hoặc đến thời điểm bạn đã dự định thực hiện – hãy quay lại mẫu thực hành có ghi ngày. Dùng các câu hỏi nhìn lại do ban biên tập biên soạn:
1. Tôi đã thử làm gì?
2. Tôi đã nhận thấy điều gì?
3. Điều gì đã cản trở?
4. Tôi muốn giữ lại hay điều chỉnh cách diễn đạt hoặc hành động nào?
Nếu chưa thực hiện được, hãy ghi lại hoàn cảnh thay vì kết luận về con người mình. Một ghi chú nhìn lại giả định có thể là:
> Tuần này tôi chưa dành được thời gian cho câu hỏi đó. Tôi sẽ giữ học hỏi trong danh sách đã chọn và thử một hành động nhỏ hơn vào lần tới.
Trước khi kết thúc, kiểm tra xem bạn đã có:
- [ ] Một nhóm giá trị tạm chọn để tiếp tục tìm hiểu.
- [ ] Ý nghĩa của từng giá trị được viết bằng lời của mình.
- [ ] Các ví dụ – hoặc những điều chưa rõ được ghi lại trung thực.
- [ ] Ghi chú về hành vi hiện tại và các giới hạn thực tế.
- [ ] Một hành động tiếp theo khả thi.
Đây là bản ghi chép có thể tiếp tục điều chỉnh, phục vụ việc tự suy ngẫm mang tính giáo dục, không phải kết luận cuối cùng về con người bạn. Sau này, bạn có thể dùng nó khi viết tuyên ngôn sứ mệnh cá nhân hoặc khám phá thêm chuyên mục Hiểu bản thân. Còn lúc này, bạn chưa cần thêm một bài tập khác: bạn đã có một hành động để thử.
