Thiết kế cuộc đời không có nghĩa là tìm ra một con đường hoàn hảo duy nhất rồi cam kết đi theo nó mãi mãi. Đó là quá trình nhận ra điều gì quan trọng với bạn, hình dung một vài hướng đi khả thi, thử chúng ở quy mô nhỏ trong thực tế và dùng những gì học được để quyết định nên khám phá điều gì tiếp theo. Manhattanville University mô tả thiết kế cuộc đời là việc áp dụng các nguyên tắc tư duy thiết kế vào những câu hỏi về cuộc sống và sự nghiệp, với trọng tâm là làm rõ nhu cầu và hành động để kiểm chứng các khả năng. (Manhattanville University, “Life Design”.)
Bạn có thể bắt đầu bằng một quy trình đơn giản: hiểu tình hình hiện tại, phác thảo nhiều hơn một tương lai khả thi, thử một ý tưởng trong khả năng của mình rồi nhìn lại trải nghiệm. Bạn không cần phải hoàn toàn chắc chắn mới có thể bắt đầu.
Tóm tắt cốt lõi (Key Takeaways)
- Không cần kế hoạch cố định: Thiết kế cuộc đời là quá trình khám phá các hướng đi khả thi, thử chúng trong thực tế rồi điều chỉnh.
- Làm rõ điều quan trọng: Hãy xem xét tình hình hiện tại, nhu cầu, giá trị, sở thích, kỹ năng và vị trí bạn muốn dành cho công việc.
- Thử ở quy mô nhỏ: Chọn một thử nghiệm thực tế, phù hợp với nguồn lực và gắn với câu hỏi cụ thể để tìm hiểu một hướng đi.
- Nhìn lại và điều chỉnh: Dùng trải nghiệm để cân nhắc điều gì phù hợp hơn; worksheet trong bài là bài tập thực hành, không phải công cụ đã được kiểm chứng hay bảo đảm kết quả.
Thiết kế cuộc đời nghĩa là gì?
Thiết kế cuộc đời là một cách thực hành để khám phá và định hình những hướng đi khả thi cho cuộc sống và sự nghiệp. Thay vì xem tương lai như một kế hoạch cố định, bạn xem đó là điều có thể tìm hiểu: nhận ra điều quan trọng với mình, cân nhắc các phương án, thử chúng trong thực tế rồi điều chỉnh. Manhattanville University mô tả cách tiếp cận này là định hướng hành động, trong đó trải nghiệm thực tế và trò chuyện giúp kiểm chứng các khả năng. (Manhattanville University, “Life Design”.)
Bản tóm tắt cuốn *Designing Your Life* của Bill Burnett và Dave Evans trình bày một quy trình gồm ba phần: xác định hướng đi, tạo ra và thử nghiệm các khả năng, rồi lựa chọn phương án phù hợp. (Readingraphics, “Book Summary – Designing Your Life (Bill Burnett & Dave Evans)”.) Hãy xem đây là một khung tham khảo hữu ích, chứ không phải lời đảm bảo rằng một con đường cụ thể sẽ đem lại sự mãn nguyện hay thành công.
Ví dụ, nếu chưa biết nên tiếp tục lĩnh vực hiện tại hay chuyển sang một lĩnh vực liên quan, bạn không nhất thiết phải quyết định chỉ dựa trên suy đoán. Hãy xác định điều mình muốn tìm hiểu, khám phá cả hai phương án và tích lũy trải nghiệm trước khi đưa ra cam kết lớn hơn.
Bước 1: Đánh giá hiện tại và điều quan trọng với bạn
Trước khi nghĩ đến các lựa chọn, hãy nhìn rõ tình hình hiện tại. Đây là bài tập tự suy ngẫm, không phải công cụ chẩn đoán hay yêu cầu bạn phải giải quyết mọi khía cạnh cuộc sống cùng lúc.
Hãy viết câu trả lời ngắn cho những gợi ý sau:
1. Hiện tại bạn đang ở đâu? Mô tả công việc, việc học, các mối quan hệ, trách nhiệm, thói quen và những giới hạn thực tế của bạn.
2. Bạn cần điều gì? Cân nhắc những nhu cầu như sự ổn định, quyền tự chủ, kết nối, học hỏi hoặc cơ hội đóng góp. Hãy dùng lời của mình; không cần cố chọn một danh sách “đúng”.
3. Điều gì quan trọng với bạn? Nêu những giá trị hoặc ưu tiên mà bạn muốn các quyết định của mình tôn trọng. Nếu chưa biết bắt đầu từ đâu, hãy xem cách xác định các giá trị cốt lõi.
4. Bạn quan tâm đến điều gì và đang sử dụng những kỹ năng nào? Để ý những hoạt động thu hút sự chú ý của bạn, cùng những năng lực bạn đang có hoặc muốn phát triển.
5. Bạn muốn công việc chiếm vị trí nào trong cuộc sống? Cân nhắc vai trò của công việc bên cạnh sức khỏe, các mối quan hệ, nghỉ ngơi và những cam kết khác.
Những gợi ý này phản ánh các khía cạnh đánh giá trong mô tả về thiết kế cuộc đời của Manhattanville University, gồm nhu cầu cốt lõi, giá trị, quan điểm về công việc và cuộc sống, kỹ năng và sở thích. (Manhattanville University, “Life Design”.)
Chẳng hạn, một người đọc giả định có thể nhận ra rằng công việc có ý nghĩa rất quan trọng với mình, nhưng sự ổn định tài chính và thời gian dành cho các mối quan hệ cũng vậy. Đây không phải là mâu thuẫn cần loại bỏ, mà là thông tin cần tính đến khi cân nhắc các lựa chọn.
Bước 2: Hình dung một vài tương lai khả thi
Khi đã hiểu rõ hơn về những ưu tiên của mình, hãy ghi ra hai hoặc ba hướng đi bạn có thể khám phá. Chúng không cần hấp dẫn ngang nhau hay được phát triển thành kế hoạch hoàn chỉnh. Ở giai đoạn này, đó chỉ là những khả năng, chưa phải lời hứa hay cam kết.
Thử tự hỏi:
- Điều gì có thể thay đổi nếu tôi vẫn ở lĩnh vực hiện tại nhưng thử một vai trò khác?
- Có lĩnh vực liên quan nào tôi có thể tìm hiểu thêm trước khi chuyển hướng không?
- Tôi có thể thử một cách làm việc hoặc sắp xếp thời gian khác không?
- Có lựa chọn nào tôi đang gạt đi khi chưa có đủ thông tin?
Cách tiếp cận thiết kế cuộc đời của Manhattanville University bao gồm việc hình dung một vài hướng đi khả thi cho cuộc sống và sự nghiệp, rồi dùng trải nghiệm, trò chuyện hoặc hướng dẫn để làm rõ hướng nào có thể phù hợp hơn. (Manhattanville University, “Life Design”.)
Ví dụ, một người chưa biết nên đi bước tiếp theo như thế nào có thể cân nhắc ở lại lĩnh vực hiện tại nhưng thử một vai trò mới, tìm hiểu lĩnh vực liên quan hoặc trải nghiệm cách sắp xếp công việc khác. Đây là điểm khởi đầu để khám phá, không phải một kế hoạch cuộc đời hoàn chỉnh. Nếu đang cảm thấy bế tắc ngay từ đầu, bài viết tìm lại hướng đi có thể giúp bạn xác định câu hỏi cần giải quyết trước tiên.
Bước 3: Thử một hướng đi bằng một thử nghiệm nhỏ
Hãy chọn một phương án và thiết kế một phép thử nhỏ để tìm hiểu điều gì đó cụ thể. Mục tiêu không phải là chứng minh rằng cả một nghề nghiệp hay lối sống sẽ phù hợp với bạn. Mục tiêu là hiểu rõ hơn thực tế của lựa chọn đó trước khi đưa ra quyết định lớn hơn.
Một thử nghiệm hữu ích thường:
- Đủ nhỏ để bắt đầu: Phù hợp với thời gian, tiền bạc và trách nhiệm hiện tại của bạn.
- Đủ ngắn để nhìn lại: Bạn xác định được khi nào sẽ tạm dừng và suy ngẫm.
- Gắn với một câu hỏi: Bạn biết mình muốn tìm hiểu điều gì.
- Dựa trên trải nghiệm: Có hoạt động thực tế, quan sát hoặc trò chuyện với người có kinh nghiệm phù hợp.
Một số cách thử gồm thực hiện dự án nhỏ, tham gia hoạt động học tập, tình nguyện hoặc học qua phục vụ cộng đồng, học tập gắn với công việc, hay trò chuyện với người am hiểu lĩnh vực đó. Manhattanville University nêu thực tập, tình nguyện, học qua phục vụ cộng đồng và các dự án học tập gắn với công việc là những ví dụ về cách kiểm chứng các khả năng bằng trải nghiệm thực tế. (Manhattanville University, “Life Design”.) Đây là những lựa chọn chứ không phải yêu cầu bắt buộc; khả năng tiếp cận và mức độ phù hợp tùy từng người.
Ví dụ, nếu tò mò về một lĩnh vực, trước tiên bạn có thể trò chuyện với người đang làm trong ngành rồi thực hiện một dự án nhỏ có liên quan. Trước khi bắt đầu, hãy ghi lại câu hỏi mình muốn tìm lời giải: “Tôi có thích công việc hằng ngày này không, hay chủ yếu bị thu hút bởi hình ảnh bên ngoài của lĩnh vực?”
Bước 4: Nhìn lại điều bạn học được từ thử nghiệm
Sau khi thử, hãy xem điều gì đã xảy ra thay vì tự trách mình vì chưa tìm được câu trả lời ngay lập tức. Một thử nghiệm vẫn có ích ngay cả khi nó khiến một lựa chọn có vẻ kém phù hợp hơn: kết quả có thể cho bạn biết nên điều chỉnh điều gì hoặc khám phá gì tiếp theo.
Hãy tự hỏi:
- Trải nghiệm đó có thú vị hoặc khiến tôi thấy vui không? Phần nào có hoặc không?
- Tôi có cơ hội sử dụng những kỹ năng mình coi trọng hoặc muốn phát triển không?
- Trải nghiệm có phù hợp với giá trị, nhu cầu và mục tiêu của tôi không?
- Tôi học được gì về công việc hằng ngày, môi trường hoặc điều kiện liên quan?
- Với những gì đã biết, hướng đi này có thể phù hợp với tôi về lâu dài không?
- Tôi hiểu thêm điều gì về sở thích của mình mà trước đây chưa nhận ra?
Những câu hỏi này dựa trên các khía cạnh về mức độ phù hợp và gợi ý suy ngẫm trong mô tả thiết kế cuộc đời của Manhattanville University, gồm kỹ năng, sở thích, giá trị, mục tiêu, mức độ yêu thích và sở thích cá nhân. (Manhattanville University, “Life Design”.) Đây là gợi ý để tự suy ngẫm, không phải cách dự đoán đáng tin cậy về kết quả lâu dài.
Hãy tưởng tượng bạn thích chủ đề của một dự án nhưng không thích công việc thường ngày hoặc điều kiện làm việc đi kèm. Điều đó không chứng minh rằng bạn đã chọn sai hay cả lĩnh vực đều không phù hợp với mình. Có thể một vai trò hoặc môi trường khác, hay một thử nghiệm tiếp theo, sẽ giúp trả lời câu hỏi cụ thể hơn.
Worksheet thiết kế cuộc đời đầu tiên bạn có thể dùng hôm nay
Dùng worksheet ngắn này để chuyển từ suy ngẫm sang hành động tiếp theo. Đây là phần tổng hợp thực tế từ quy trình trên, không phải công cụ đánh giá đã được kiểm chứng hay phương pháp bảo đảm kết quả.
1. Tình hình hiện tại của tôi:
Điều gì đang diễn ra trong công việc, việc học, các mối quan hệ, trách nhiệm và thói quen của tôi?
2. Điều quan trọng với tôi lúc này:
Nêu một vài nhu cầu, giá trị, sở thích hoặc kỹ năng mà tôi muốn cân nhắc. Tôi muốn công việc dành chỗ cho điều gì trong phần còn lại của cuộc sống?
3. Các hướng đi khả thi:
- Một lựa chọn là…
- Một lựa chọn khác là…
- Một hướng thứ ba tôi có thể khám phá là…
4. Một câu hỏi tôi muốn tìm lời giải:
Tôi cần hiểu thêm điều gì nhất về một trong những lựa chọn này?
5. Thử nghiệm nhỏ của tôi:
Hoạt động, dự án, trải nghiệm học tập hoặc cuộc trò chuyện vừa sức nào có thể giúp tôi tìm hiểu điều đó? Tôi có thể dành bao nhiêu thời gian và nguồn lực cho việc này một cách thực tế?
6. Điều tôi sẽ quan sát:
Điều gì thu hút sự chú ý của tôi? Tôi đã sử dụng những kỹ năng nào? Trải nghiệm phù hợp ra sao với giá trị, mục tiêu, nhu cầu và sở thích của tôi?
7. Quyết định tiếp theo:
Sau khi nhìn lại trải nghiệm, tôi sẽ tiếp tục khám phá hướng này, điều chỉnh ý tưởng hay thử một con đường khác? Hành động nhỏ nhất tiếp theo là gì?
Ví dụ, một người đang cân nhắc một loại vai trò mới có thể hẹn trò chuyện với người làm trong lĩnh vực đó, rồi thử một nhiệm vụ nhỏ có liên quan. Sau đó, họ có thể nhìn lại những gì cuộc trò chuyện và nhiệm vụ cho thấy trước khi quyết định có nên tìm hiểu thêm hay không.
Theo dõi năng lượng và mức độ cuốn hút như những gợi ý tham khảo
Bạn cũng có thể ghi ngắn gọn về các hoạt động mình làm và mức độ tập trung hoặc tràn đầy năng lượng khi tham gia. Bản tóm tắt *Designing Your Life* gợi ý theo dõi mình đang làm gì, mức độ cuốn hút ra sao và hoạt động đó dường như đem lại hay làm tiêu hao năng lượng, trong khoảng thời gian được đề xuất là ít nhất ba tuần. (Readingraphics, “Book Summary – Designing Your Life (Bill Burnett & Dave Evans)”.) Hãy xem khoảng thời gian này là gợi ý cho một bài tập trong bản tóm tắt, không phải ngưỡng được khoa học xác lập hay công cụ chẩn đoán.
Một ghi chú đơn giản có thể là: “Đọc bản mô tả dự án mẫu; tôi tập trung khi giải quyết vấn đề nhưng thấy kiệt sức sau cuộc họp kéo dài.” Hãy tách điều quan sát được khỏi cách diễn giải: một hoạt động có thể cho bạn manh mối, nhưng tự nó không thể quyết định tương lai của bạn.
Tiếp tục thiết kế: Chọn bước nhỏ tiếp theo
Vòng lặp thực hành gồm suy ngẫm về tình hình hiện tại, tạo ra các lựa chọn, thử một khả năng, nhìn lại điều đã học và điều chỉnh. Manhattanville University mô tả việc thử nghiệm và lặp lại là một phần trong cách tiếp cận thiết kế cuộc đời; bản tóm tắt cuốn sách cũng xem việc tạo ra và kiểm chứng các khả năng là một phần của quy trình. (Manhattanville University, “Life Design”; Readingraphics, “Book Summary – Designing Your Life (Bill Burnett & Dave Evans)”.) Không nguồn nào bảo đảm quy trình này sẽ dẫn đến một kết quả cụ thể.
Bạn có thể bắt đầu mà chưa cần có tầm nhìn hoàn chỉnh. Hãy viết một câu hỏi về hướng đi đang cân nhắc, rồi chọn hành động nhỏ nhất trong khả năng của mình để tìm lời giải. Nếu muốn tìm hiểu khái niệm nền tảng, hãy đọc thiết kế cuộc đời nghĩa là gì; nếu câu hỏi tiếp theo liên quan đến một nghề cụ thể, hãy xem thiết kế sự nghiệp thay vì chỉ chọn một công việc.
