Không biết mình sống để làm gì? Điểm bắt đầu thực tế

Nếu chưa biết mình sống vì điều gì, hãy bắt đầu nhỏ hơn

Nếu bạn chưa biết mình sống để làm gì, bạn không cần ép bản thân đưa ra một câu trả lời lớn lao ngay hôm nay. Hãy bắt đầu bằng một câu hỏi nhỏ hơn nhưng hữu ích hơn:

> Điều gì đủ quan trọng để tôi khám phá ngay lúc này?

Câu hỏi này có thể đang chạm đến nhiều nhu cầu khác nhau: cảm giác có định hướng, một lý do để sử dụng thời gian theo cách khác, sự kết nối sâu sắc hơn với người khác, hoặc mong muốn sống gần hơn với những điều bạn thực sự quan tâm.

Sự mơ hồ về hướng đi không chỉ xảy ra với sinh viên hay người chưa có việc làm. Nó có thể tiếp diễn sau khi bạn tốt nghiệp, đi làm và đạt được những cột mốc thường thấy khác. Nói cách khác, có lịch trình, mức lương hay một con đường được xã hội đánh giá cao không tự động cho bạn biết điều gì có ý nghĩa với mình (Manson).

Hãy hình dung một người có công việc ổn định và đã đi theo mọi bước được kỳ vọng: học tập, tốt nghiệp, được tuyển dụng rồi làm việc chăm chỉ. Không có điều gì rõ ràng là sai trong cuộc sống của họ, nhưng họ vẫn cảm thấy tách rời khỏi chính cuộc sống ấy. Vấn đề có thể không phải là họ chưa tìm thấy “định mệnh” của mình. Có thể họ chỉ đã dành nhiều năm phản ứng trước những kỳ vọng bên ngoài mà chưa từng thật sự xem xét mình muốn quan tâm, xây dựng, học hỏi hay đóng góp cho điều gì.

Không bài viết nào có thể quyết định điều gì nên quan trọng với bạn. Suy ngẫm có thể giúp bạn nhìn rõ hơn, nhưng câu trả lời cũng cần được kiểm chứng qua trải nghiệm của chính bạn (Manson). Bài viết này là một điểm khởi đầu mang tính giáo dục – không phải công cụ chẩn đoán và cũng không thay thế sự hỗ trợ về sức khỏe tinh thần.

Câu hỏi này thực sự có thể đang hỏi điều gì?

Khi hỏi “Mình sống để làm gì?”, có thể bạn đang gộp sáu câu hỏi khác nhau vào một. Tách chúng ra sẽ giúp giảm áp lực phải giải quyết toàn bộ cuộc đời cùng một lúc.

Các định nghĩa dưới đây là cách hiểu mang tính thực hành, không phải những định nghĩa triết học hay lâm sàng có tính phổ quát:

Những khái niệm này có thể giao nhau nhưng không thể thay thế cho nhau. Một mục tiêu có thể phục vụ cho một mục đích, nhưng đạt được một mục tiêu không có nghĩa là bạn đã vĩnh viễn trả lời được câu hỏi vì sao mình sống. Một đam mê có thể cung cấp manh mối, nhưng bạn không cần tìm ra một đam mê hoàn hảo trước khi hành động. Nghề nghiệp có thể trở thành bối cảnh để bạn đóng góp một cách có ý nghĩa, nhưng đó không phải bối cảnh duy nhất.

Mục đích sống cũng có thể được thể hiện qua tình bạn, việc chăm sóc người khác, học tập, hoạt động sáng tạo, sở thích, tham gia cộng đồng hoặc phụng sự. Harvard Health cũng lưu ý rằng mục đích có thể phát triển từ một điều bình thường như sở thích hoặc từ việc đóng góp cho cộng đồng – chứ không chỉ từ nghề nghiệp (Harvard Health).

Hãy xem một ví dụ hư cấu. Linh coi trọng việc học hỏi và quan tâm đến người khác. Linh thích làm cho những chủ đề phức tạp trở nên dễ hiểu hơn, nên quyết định mỗi tuần kèm một học sinh. Việc kèm học là mục tiêu và hoạt động của Linh. Học hỏi và quan tâm là các giá trị. Khả năng giải thích là một mối quan tâm và điểm mạnh. Việc giúp người khác tự tin hơn có thể tạo ra ý nghĩa cho hoạt động này. Theo thời gian, những yếu tố đó có thể góp phần hình thành một mục đích sống rộng hơn, dù việc giảng dạy có trở thành nghề nghiệp của Linh hay không.

Vì sao mục đích sống thường phát triển dần thay vì xuất hiện ngay lập tức?

Mục đích sống thường hình thành qua sự kết hợp không tuyến tính giữa giáo dục, trải nghiệm, tự suy ngẫm và sự khích lệ từ người khác. Những bài tập về giá trị, mối quan tâm, năng lực và thậm chí lòng biết ơn có thể giúp một người nhìn thấy các khả năng. Tuy nhiên, trải nghiệm thực tế vẫn là một phần quan trọng của quá trình (Greater Good Science Center).

Một vòng lặp thực tế để xây dựng mục đích sống có thể trông như sau:

Ví dụ:

1. Bạn nhận thấy những người mới đến trong cộng đồng thường cảm thấy bị đứng ngoài.
2. Bạn nhận ra mình có khả năng tổ chức mọi người và giúp họ làm quen với nhau.
3. Bạn tổ chức một buổi hỗ trợ đồng đẳng quy mô nhỏ.
4. Bạn quan sát xem khâu chuẩn bị có đáng để bỏ công hay không, mình có thể chấp nhận những khó khăn nào và buổi gặp có thực sự giúp ích cho ai không.
5. Bạn lặp lại, thay đổi hình thức hoặc quyết định thử một khả năng khác.

Vòng lặp này không đảm bảo bạn sẽ có ngay sự chắc chắn. Nó cung cấp bằng chứng. Thay vì cố suy nghĩ để tìm ra một bản sắc cố định, bạn học điều gì thực sự quan trọng bằng cách quan sát phản ứng của mình trước, trong và sau những hành động có ý nghĩa.

Thử các hoạt động mới hoặc làm tình nguyện có thể cung cấp loại bằng chứng này. Phản hồi và sự khích lệ từ người khác cũng có thể giúp một hướng đi đang hình thành trở nên dễ nhận ra và dễ duy trì hơn (Greater Good Science Center).

Bản đồ mục đích sống gồm bốn phần để hoàn thành hôm nay

Bài tập suy ngẫm dưới đây được biên tập dựa trên những chiều cạnh lặp lại trong các nguồn được trích dẫn. Đây không phải là một công cụ đánh giá tâm lý đã được kiểm định, cũng không nhằm tiết lộ một “lời gọi” duy nhất và vĩnh viễn của bạn. Mục tiêu của bài tập là tạo ra một vài manh mối đáng để kiểm chứng.

Hãy viết từ một đến ba câu trả lời cho mỗi phần.

1. Điều gì đủ quan trọng để tôi chú ý hoặc bảo vệ?

Đừng bắt đầu bằng câu hỏi “Mục đích sống của mình là gì?”. Hãy bắt đầu từ những điều thường xuyên thu hút sự chú ý của bạn.

Bạn có thể quan tâm đến:

• mọi người được đối xử công bằng;
• trẻ em có những nơi an toàn để học tập;
• thông tin chính xác và dễ tiếp cận;
• gìn giữ các mối quan hệ gia đình;
• tạo ra những thứ hữu ích hoặc đẹp đẽ;
• giúp một cộng đồng cụ thể bớt cảm thấy cô độc.

Câu trả lời của bạn có thể rất đời thường. Bạn không cần chọn vấn đề lớn nhất trên thế giới. Suy ngẫm về các giá trị và điều mình coi trọng có thể giúp biến việc tìm kiếm mục đích sống trừu tượng thành một hướng đi dễ tiếp cận hơn (Greater Good Science Center).

Hãy viết: “Tôi thường chú ý hoặc quan tâm khi…”

2. Người khác thường nhìn thấy điểm mạnh hoặc cách tôi giúp đỡ như thế nào?

Hãy nghĩ rộng hơn những bằng cấp chính thức. Một điểm mạnh có thể là lắng nghe kỹ, đơn giản hóa thông tin, giải quyết vấn đề thực tế, chú ý đến chi tiết, làm dịu một nhóm đang căng thẳng, tổ chức một quy trình hoặc kiên nhẫn khi ai đó đang học.

Nếu không thể tự trả lời, hãy hỏi hai người bạn tin tưởng:

> “Khi nào bạn thấy mình thực sự hữu ích hoặc thể hiện tốt nhất?”

Phản hồi của họ là dữ liệu tham khảo, không phải phán quyết. Bạn vẫn là người quyết định. Nhận ra điểm mạnh – trong đó có việc tiếp nhận phản hồi từ những người đáng tin – có thể giúp bạn suy nghĩ xem mình có thể dùng những điểm mạnh ấy để hỗ trợ điều mình quan tâm như thế nào (Greater Good Science Center).

Hãy viết: “Mọi người thường tìm đến tôi khi họ cần…”

3. Thực tế tôi sẵn sàng chấp nhận những khó khăn nào?

Mọi hướng đi đáng theo đuổi đều bao gồm những phần bất tiện, lặp đi lặp lại, không chắc chắn hoặc không thoải mái. Yêu thích kết quả lý tưởng khác với sẵn sàng sống cùng quá trình để đạt được nó.

Hãy tự hỏi:

• Tôi có sẵn sàng luyện tập khi vẫn còn là người mới bắt đầu không?
• Tôi có thể chịu được một phần sự từ chối, lặp lại, công việc hành chính hoặc tiến bộ chậm không?
• Những khó khăn nào khiến tôi thấy đáng để chịu đựng, và khó khăn nào liên tục bào mòn tôi mà không đem lại đủ ý nghĩa?

Những khó khăn và hy sinh mà bạn sẵn sàng chấp nhận có thể cung cấp thông tin hữu ích về điều bạn thực sự muốn theo đuổi (Manson).

Hãy viết: “Vì một điều tôi quan tâm, tôi sẵn sàng…”

4. Ai hoặc điều gì có thể hưởng lợi từ một phiên bản nhỏ của nỗ lực tôi bỏ ra?

Đừng hỏi làm thế nào để thay đổi cả thế giới. Hãy hỏi ai có thể được giúp đỡ bởi một giờ, một cuộc trò chuyện, một bản nháp hoặc một hành động quan tâm.

Một số câu trả lời có thể là:

• một đồng nghiệp trẻ hơn;
• một thành viên trong gia đình;
• sinh viên năm nhất;
• một nhóm trong khu phố;
• một sáng kiến địa phương;
• những người đang cố gắng hiểu một chủ đề mà bạn nắm rõ.

Hãy viết: “Một phiên bản nhỏ trong sự đóng góp của tôi có thể giúp…”

Ví dụ đã hoàn thành

Bản đồ đầu tiên của một độc giả có thể trông như sau:

• Điều quan tâm: Mọi người đều có cơ hội tiếp cận thông tin dễ hiểu
• Điểm mạnh: Kiên nhẫn lắng nghe và đơn giản hóa những hướng dẫn phức tạp
• Khó khăn có thể chấp nhận: Chuẩn bị một giờ mỗi tuần và lặp lại lời giải thích
• Đóng góp có thể thực hiện: Giúp sinh viên năm nhất hiểu các quy trình hành chính

Đó chưa phải là sứ mệnh cuối cùng của cuộc đời. Nhưng như vậy đã đủ thông tin để thiết kế một thử nghiệm.

Biến một manh mối thành thử nghiệm trong bảy ngày

Tuần này, bạn không cần một kế hoạch năm năm. Bạn cần một hành động nhỏ, có thể đảo ngược, giúp mình học được điều gì đó.

1. Chọn một manh mối

Chọn một điểm giao nhau trong bản đồ mục đích sống: điều bạn quan tâm, một điểm mạnh bạn có thể sử dụng hoặc phát triển, và một người hay một nguyên nhân có thể hưởng lợi.

Ví dụ: “Tôi quan tâm đến khả năng tiếp cận thông tin, tôi có thể đơn giản hóa hướng dẫn, và sinh viên mới có thể được giúp đỡ.”

2. Xác định một hành động có giới hạn

Giữ chi phí, thời gian và mức cam kết ở mức giới hạn. Bạn có thể:

• giúp một người bằng một kỹ năng mình đã có;
• tham gia một hoạt động cộng đồng mà chưa cần hứa sẽ gắn bó lâu dài;
• thử một buổi học nhập môn trong lĩnh vực khiến bạn hứng thú;
• dành một giờ tìm hiểu một cơ hội làm tình nguyện ở địa phương;
• tạo một hướng dẫn, lời giải thích hoặc tài liệu ngắn cho một người cụ thể;
• trò chuyện với một người đang làm công việc mà bạn cho là có ý nghĩa.

Làm tình nguyện và những hình thức đóng góp nhỏ khác có thể giúp bạn kiểm chứng cách năng lực của mình kết nối với những thay đổi mà bạn cho là có ý nghĩa (Greater Good Science Center). Mục đích sống cũng có thể bắt đầu từ một sở thích hoặc hoạt động cộng đồng, thay vì một công việc được trả lương (Harvard Health).

3. Xem lại điều thực sự đã xảy ra

Sau khi hoàn thành thử nghiệm, hãy trả lời ba câu hỏi:

1. Việc này có ý nghĩa với tôi trước, trong hoặc sau khi thực hiện không?
2. Tôi đã sử dụng điểm mạnh nào – hoặc muốn phát triển điểm mạnh nào?
3. Việc này có giúp một người, một nhóm hoặc một nguyên nhân theo cách mà tôi coi trọng không?

Ghi lại câu trả lời khi trải nghiệm vẫn còn mới. Sau đó, chọn một trong ba quyết định: tiếp tục, điều chỉnh hoặc dừng lại.

“Điều này không dành cho mình” cũng là thông tin hữu ích. Điều đó có nghĩa thử nghiệm đã có tác dụng: nó thay thế một khả năng được tưởng tượng bằng bằng chứng thực tế. Nhiệm vụ của bạn không phải là biến mọi lần thử thành một điều có ý nghĩa. Bạn chỉ cần học đủ để lựa chọn lần tiếp theo một cách có chủ đích hơn.

Khi câu hỏi này trở nên quá nặng nề để bạn tự mang một mình

Các bài tập suy ngẫm có thể giúp bạn đối diện với sự mơ hồ, nhưng bài viết này không thể đánh giá sức khỏe tinh thần của bạn và cũng không thay thế sự hỗ trợ chuyên môn.

Nếu câu hỏi này đi kèm cảm giác tuyệt vọng quá mức hoặc kéo dài, hoặc khiến bạn khó xoay xở với cuộc sống hằng ngày, hãy cân nhắc trò chuyện với một chuyên gia sức khỏe tinh thần có đủ chuyên môn hoặc một dịch vụ hỗ trợ đáng tin cậy tại địa phương. Bạn không cần tự xác định một chẩn đoán trước khi tìm kiếm sự giúp đỡ.

Nếu bạn cho rằng mình đang gặp nguy hiểm trước mắt hoặc không thể đảm bảo an toàn cho bản thân, hãy liên hệ ngay với dịch vụ cấp cứu địa phương hoặc một dịch vụ hỗ trợ khủng hoảng được cơ quan y tế công cộng của quốc gia bạn liệt kê. Nếu có thể, hãy nói cho một người đáng tin biết chuyện đang xảy ra và nhờ họ ở bên trong lúc bạn kết nối với sự hỗ trợ. Tìm kiếm giúp đỡ là một phản ứng thực tế, không phải thất bại cá nhân.

Câu hỏi tiếp theo hữu ích hơn một câu trả lời cuối cùng

Bạn không cần biến toàn bộ cuộc đời thành một câu tuyên bố mục đích sống cố định. Lúc này, hãy sử dụng một vòng lặp đơn giản hơn:

Nhận ra điều quan trọng → sử dụng một điểm mạnh → thử một đóng góp nhỏ → xem lại điều mình học được.

Mục đích sống có thể phát triển qua trải nghiệm, suy ngẫm, giáo dục và sự hỗ trợ, thay vì xuất hiện trong một khoảnh khắc giác ngộ duy nhất (Greater Good Science Center).

Hãy chọn bước tiếp theo dựa trên nơi bạn đang đứng:

• Nếu bạn vẫn chưa gọi tên được điều mình coi trọng, hãy bắt đầu với nhận thức bản thân và khám phá các giá trị cốt lõi.
• Nếu bạn cảm thấy lạc lối nói chung, hãy tập trung vào tìm hướng đi trước khi yêu cầu bản thân phải có một kế hoạch sống cố định.
• Nếu muốn hiểu sâu hơn về khái niệm này, hãy đọc về mục đích sống.
• Nếu đã có một vài manh mối nhưng chưa thể biến chúng thành hành động, hãy sử dụng bài tập mục đích sống đầy đủ hơn.

Trong bảy ngày tới, bạn không cần trả lời câu hỏi “Mình sống để làm gì?”. Thay vào đó, hãy trả lời câu hỏi này:

> Điều gì đủ quan trọng để tôi kiểm chứng bằng một hành động nhỏ?

Câu hỏi thường gặp

Không biết mình sống để làm gì có phải là điều bất thường không?

Không, sự mơ hồ về hướng đi có thể xảy ra với bất kỳ ai, kể cả khi đã tốt nghiệp, đi làm và đạt các cột mốc thông thường. Có lịch trình, mức lương hay con đường được xã hội đánh giá cao không tự động cho bạn biết điều gì có ý nghĩa với mình. Bài viết chỉ mang tính giáo dục, không phải công cụ chẩn đoán.

Mục đích sống khác gì với ý nghĩa, giá trị, mục tiêu và đam mê?

Đây là các khái niệm giao nhau nhưng không thay thế được nhau. Mục đích sống là hướng đi lâu dài, ý nghĩa là cảm nhận một điều có giá trị, giá trị là nguyên tắc để hành động, mục tiêu là kết quả cụ thể và đam mê là mối quan tâm mạnh mẽ. Tách chúng ra giúp giảm áp lực phải giải quyết cả cuộc đời cùng lúc.

Làm sao bắt đầu tìm mục đích sống khi chưa có đam mê rõ ràng?

Bạn có thể bắt đầu bằng bản đồ bốn phần: điều bạn quan tâm, điểm mạnh người khác thấy ở bạn, khó khăn bạn sẵn sàng chấp nhận và người có thể hưởng lợi từ một đóng góp nhỏ. Bạn không cần tìm ra một đam mê hoàn hảo trước khi hành động. Mục đích cũng có thể bắt đầu từ sở thích hoặc hoạt động cộng đồng, không nhất thiết từ nghề nghiệp.

Thử nghiệm bảy ngày để tìm mục đích sống gồm những bước nào?

Bạn chọn một manh mối từ bản đồ, xác định một hành động nhỏ có giới hạn rồi xem lại điều đã xảy ra. Khi xem lại, hãy hỏi việc đó có ý nghĩa không, bạn dùng điểm mạnh nào và nó có giúp ai theo cách bạn coi trọng không. Sau đó chọn tiếp tục, điều chỉnh hoặc dừng lại.

Khi nào nên tìm sự hỗ trợ chuyên môn thay vì tự suy ngẫm?

Nên tìm hỗ trợ khi cảm giác tuyệt vọng quá mức hoặc kéo dài, hoặc khi bạn khó xoay xở với cuộc sống hằng ngày. Bạn không cần tự xác định chẩn đoán trước khi tìm giúp đỡ. Nếu có nguy hiểm trước mắt hoặc không thể bảo đảm an toàn cho mình, hãy liên hệ ngay dịch vụ cấp cứu địa phương.

Nguồn tham khảo

• Harvard Health Publishing – 10 ways to find purpose in life
• Greater Good Science Center, UC Berkeley – Seven ways to find your purpose in life
• Mark Manson – Life purpose