Tâm lý học là gì? Định nghĩa, lĩnh vực và cách ứng dụng

Tâm lý học hiện diện ở khắp nơi: trong những cuộc trò chuyện về tính cách, các bài đăng trên mạng xã hội về mối quan hệ, lời khuyên phát triển bản thân và những thảo luận về trị liệu. Tuy nhiên, lĩnh vực này rộng hơn – và chặt chẽ hơn về mặt khoa học – so với những ví dụ quen thuộc đó.

Hiểu tâm lý học thực sự nghiên cứu điều gì sẽ giúp bạn đặt câu hỏi tốt hơn về bản thân, thay vì biến mọi cảm xúc, thói quen hay giai đoạn khó khăn thành một chẩn đoán.

Tâm lý học là gì? Câu trả lời ngắn gọn

Tâm lý học là ngành khoa học nghiên cứu các trạng thái tinh thần, quá trình tinh thần và hành vi. Đối tượng nghiên cứu chủ yếu là con người và, trong một số lĩnh vực, cả các loài động vật khác. Quá trình tinh thần bao gồm suy nghĩ, ghi nhớ, nhận thức, ra quyết định và cảm nhận. Hành vi là những gì một sinh vật thực hiện – tức các hành động mà nhà nghiên cứu có thể quan sát hoặc đo lường. Britannica định nghĩa tâm lý học là ngành khoa học nghiên cứu các trạng thái tinh thần, quá trình tinh thần và hành vi.

Trong đời sống, tâm lý học đặt ra những câu hỏi như:

• Vì sao mọi người có thể nhớ cùng một sự kiện theo những cách khác nhau?
• Điều gì ảnh hưởng đến sự chú ý khi học?
• Vì sao một người có thể làm theo số đông dù trong lòng không đồng ý?
• Cảm xúc ảnh hưởng đến quyết định như thế nào?
• Vì sao một hành vi trở nên dễ lặp lại hơn theo thời gian?

Phạm vi của tâm lý học bao gồm tư duy, quyết định, cảm xúc, tính cách, các mối quan hệ và hành động. Các nhà tâm lý học sử dụng nghiên cứu và quan sát có hệ thống để mô tả, giải thích hành vi, đưa ra dự đoán trong phạm vi thận trọng và tìm hiểu hành vi có thể thay đổi như thế nào trong những điều kiện nhất định (HelpGuide).

Vì vậy, tâm lý học không chỉ là một cách gọi khác của trị liệu tâm lý. Ngành này bao gồm cả nghiên cứu khoa học về tâm trí, não bộ và hành vi xã hội lẫn thực hành chuyên môn ứng dụng kiến thức tâm lý học. Hai lĩnh vực có mục tiêu và phương pháp khác nhau, dù một số nhà tâm lý học kết hợp cả hai (Britannica).

Chẳng hạn, việc tự hỏi vì sao bạn trì hoãn trước một nhiệm vụ quan trọng có thể dẫn đến một câu hỏi tâm lý học. Nhưng chỉ riêng quan sát đó không đủ để xác lập bất kỳ chẩn đoán nào.

Tâm lý học nghiên cứu điều gì? Bản đồ về tâm trí, hành vi và bối cảnh

Người mới bắt đầu có thể hình dung tâm lý học qua ba lớp liên hệ với nhau. Đây là một khung giảng giải do ban biên tập xây dựng, không phải lý thuyết thống nhất chính thức của tâm lý học.

1. Quá trình tinh thần: những gì diễn ra bên trong chúng ta

Lớp này bao gồm sự chú ý, trí nhớ, nhận thức, suy nghĩ, cảm xúc, học tập và ra quyết định. Chẳng hạn, tâm lý học nhận thức nghiên cứu các quá trình như trí nhớ, sự chú ý và nhận thức, cũng như cách con người học hỏi và giải quyết vấn đề (American Public University).

Các quá trình tinh thần không phải lúc nào cũng có thể được quan sát trực tiếp. Nhà nghiên cứu không thể chỉ nhìn một người rồi biết chính xác người đó nhớ hoặc cảm thấy điều gì. Thay vào đó, họ sử dụng nhiệm vụ thử nghiệm, phản hồi, báo cáo tự thuật, quan sát và các dạng dữ liệu khác để tìm hiểu những quá trình này.

2. Hành vi: những gì con người thực hiện

Hành vi bao gồm những gì con người nói, lựa chọn, né tránh, lặp lại hoặc thay đổi. Ví dụ, đó có thể là thời gian một người dành cho việc học, việc họ có nhờ giúp đỡ hay không, cách họ phản ứng khi bất đồng hoặc phương án họ lựa chọn.

Tâm lý học nghiên cứu cả quá trình bên trong lẫn hành vi có thể quan sát, chứ không nhất thiết phải chọn một bên và bỏ qua bên còn lại. Suy nghĩ có thể ảnh hưởng đến hành động; ngược lại, kết quả của hành động cũng có thể làm thay đổi suy nghĩ và cảm xúc về sau.

3. Bối cảnh: những yếu tố ảnh hưởng đến cả tâm trí và hành vi

Con người không suy nghĩ và hành động trong môi trường biệt lập. Tâm lý học còn xem xét bối cảnh sinh học và xã hội, bao gồm não bộ và hệ thần kinh, các mối quan hệ, nhóm xã hội, văn hóa và môi trường vật lý. Tâm lý học xã hội nghiên cứu cách các ảnh hưởng xã hội tác động đến hành vi, còn tâm lý học môi trường xem xét mối quan hệ giữa môi trường vật lý, sức khỏe tinh thần và hành vi (American Public University).

Hãy lấy việc chuẩn bị cho kỳ thi làm ví dụ:

• Quá trình tinh thần: sự chú ý, trí nhớ, kỳ vọng và cảm xúc.
• Hành vi: ôn lại ghi chú, trì hoãn, luyện câu hỏi hoặc kiểm tra điện thoại.
• Bối cảnh: giấc ngủ, bạn bè, quỹ thời gian, tiếng ồn và môi trường học tập.

Bản đồ này không hàm ý rằng một yếu tố riêng lẻ chắc chắn gây ra một kết quả cụ thể. Mục đích của nó là giúp chúng ta tránh những lời giải thích quá đơn giản như “Tôi thất bại vì thiếu kỷ luật”. Tâm lý học thường xem xét mối liên hệ giữa nhiều lớp, thay vì mặc định rằng một đặc điểm duy nhất có thể giải thích đầy đủ về một con người.

Vì sao tâm lý học là một ngành khoa học, không chỉ là lẽ thường

Một lời giải thích tâm lý có thể nghe rất hiển nhiên sau khi chúng ta biết đến nó. Nhưng điều đó không có nghĩa rằng nó đã hiển nhiên từ trước – hoặc rằng nó chính xác.

Tâm lý học khác với suy đoán thông thường ở chỗ nhà nghiên cứu phải chuyển một ý tưởng thành câu hỏi có thể được khảo sát một cách có hệ thống. Thay vì chấp nhận một nhận định chỉ vì nó nghe quen thuộc hoặc có vẻ hợp lý, tâm lý học yêu cầu các giả thuyết phải được kiểm chứng bằng phương pháp khoa học (HelpGuide).

Một quy trình nghiên cứu giản lược có thể diễn ra như sau:

1. Đặt một câu hỏi cụ thể. Nhà nghiên cứu thực sự muốn tìm hiểu điều gì?
2. Xem xét kiến thức hiện có. Những nghiên cứu trước đây đã phát hiện điều gì và vấn đề nào vẫn chưa rõ?
3. Hình thành giả thuyết có thể kiểm chứng. Nhà nghiên cứu dự đoán kết quả nào và bằng chứng nào có thể bác bỏ dự đoán đó?
4. Thu thập dữ liệu. Nhà nghiên cứu có thể sử dụng thí nghiệm, quan sát, khảo sát, phỏng vấn hoặc một phương pháp phù hợp khác.
5. Phân tích kết quả. Dữ liệu ủng hộ dự đoán, không ủng hộ dự đoán hay cho thấy một mô hình phức tạp hơn?
6. Công bố kết quả. Những nhà nghiên cứu khác có thể xem xét, chất vấn và thử tái lập nghiên cứu.

Trình tự này phản ánh quy trình nhập môn được mô tả bởi HelpGuide.

Giả sử có người tuyên bố rằng một kỹ thuật học tập nhất định luôn cải thiện khả năng tập trung. Nhà nghiên cứu sẽ không mặc nhiên coi nhận định đó là đúng. Họ cần định nghĩa “khả năng tập trung”, mô tả cụ thể kỹ thuật, xác định phép so sánh phù hợp, thu thập dữ liệu và xem kết quả có ủng hộ dự đoán hay không.

Ngay cả khi kết quả ủng hộ dự đoán, kết luận vẫn chỉ là bằng chứng liên quan đến một câu hỏi, nhóm đối tượng, phương pháp và bối cảnh cụ thể – chứ không tự động trở thành quy tắc áp dụng cho tất cả mọi người.

Các nhà tâm lý học nghiên cứu tâm trí và hành vi như thế nào?

Không có một phương pháp đơn lẻ nào trả lời được mọi câu hỏi tâm lý học. Nhà nghiên cứu lựa chọn phương pháp dựa trên vấn đề họ muốn tìm hiểu. Những cách tiếp cận phổ biến bao gồm lấy mẫu, thí nghiệm, quan sát, nghiên cứu tình huống, khảo sát hoặc phỏng vấn và các công nghệ ghi nhận hoạt động não bộ (HelpGuide).

Nhà nghiên cứu có thể kết hợp nhiều phương pháp vì mỗi dạng bằng chứng làm sáng tỏ một phần khác nhau của câu hỏi. Một khảo sát có thể cho thấy một mô hình đáng để tìm hiểu; sau đó, một thí nghiệm có thể kiểm tra mối quan hệ cụ thể hơn. Một nghiên cứu tình huống cũng có thể gợi ra câu hỏi để các nghiên cứu sau kiểm tra trên những nhóm lớn hơn.

Điểm phân biệt quan trọng ở đây là giữa phát hiện một mô hình và chứng minh quan hệ nhân quả. Mối liên hệ giữa hai yếu tố không tự động cho thấy yếu tố này tạo ra yếu tố kia. Một thí nghiệm được thiết kế phù hợp có thể khảo sát quan hệ nhân quả, trong khi quan sát, khảo sát và nghiên cứu tình huống thường phục vụ mục đích mô tả hoặc khám phá.

Lược sử: Khi nào tâm lý học trở thành một lĩnh vực thực nghiệm?

Những câu hỏi về suy nghĩ, cảm xúc, tri thức và bản chất con người đã tồn tại từ rất lâu trước khi tâm lý học hiện đại ra đời. Trong phần lớn lịch sử, chúng chủ yếu được tìm hiểu thông qua triết học.

Một cột mốc quan trọng xuất hiện vào năm 1879, khi Wilhelm Wundt thành lập một phòng thí nghiệm chính thức về tâm lý học thực nghiệm tại Leipzig, Đức. Sự kiện này đánh dấu một bước chuyển quan trọng: từ việc chỉ coi các câu hỏi về tâm trí là vấn đề triết học sang nghiên cứu chúng bằng những phương pháp thực nghiệm có tổ chức (American Public University).

Ý nghĩa của cột mốc này nằm ở phương pháp. Nhà nghiên cứu có thể xác định câu hỏi, sắp xếp các điều kiện được kiểm soát, tiến hành quan sát và so sánh kết quả. Tâm lý học hiện đại đã phát triển vượt xa công trình của Wundt, nhưng cam kết nghiên cứu có hệ thống vẫn là một phần cốt lõi trong bản sắc khoa học của ngành.

Các nhánh chính của tâm lý học và câu hỏi mà mỗi nhánh đặt ra

Không phải mọi nhà tâm lý học đều nghiên cứu cùng một câu hỏi hoặc làm cùng một công việc. Lĩnh vực này gồm nhiều nhánh có liên hệ với nhau, mỗi nhánh nhấn mạnh một khía cạnh khác nhau của tâm trí và hành vi.

Năm nhánh này được trình bày trong các tài liệu nhập môn của Britannica và American Public University. Tâm lý học nhận thức nghiên cứu những quá trình bên trong như trí nhớ, sự chú ý và nhận thức. Tâm lý học phát triển tìm hiểu sự thay đổi từ thời thơ ấu đến quá trình lão hóa. Tâm lý học xã hội xem xét ảnh hưởng xã hội, còn tâm lý học sinh học tập trung vào nền tảng sinh lý của hành vi.

Tâm lý học lâm sàng là một chuyên ngành lớn, nhưng không đại diện cho toàn bộ lĩnh vực. Người làm tâm lý học lâm sàng có thể kết hợp kiến thức khoa học với chuyên môn trị liệu trong hoạt động đánh giá, chẩn đoán, điều trị, phòng ngừa và hỗ trợ phát triển cá nhân (American Public University).

Các nhánh này cũng không phải những nhãn đối lập dùng để phân loại con người. Một trải nghiệm có thể đặt ra câu hỏi thuộc nhiều nhánh khác nhau. Chẳng hạn, khó tập trung có thể được nghiên cứu dưới góc độ quá trình nhận thức, điều kiện sinh học, thay đổi trong quá trình phát triển hoặc bối cảnh xã hội và môi trường. Điều đó không có nghĩa một người quan sát thông thường có thể xác định nguyên nhân đối với một cá nhân cụ thể.

Tâm lý học có giống trị liệu hoặc chăm sóc sức khỏe tinh thần không?

Không. Trị liệu và chăm sóc sức khỏe tinh thần thuộc phạm vi ứng dụng thực tiễn của tâm lý học, nhưng không đại diện cho toàn bộ lĩnh vực.

Theo nghĩa rộng, tâm lý học bao gồm cả khoa học nghiên cứu tâm trí, não bộ và hành vi xã hội lẫn hoạt động thực hành chuyên môn. Các lĩnh vực này có mục tiêu, yêu cầu đào tạo và phương pháp riêng, dù một số nhà tâm lý học kết hợp nghiên cứu với thực hành (Britannica). Tâm lý học lâm sàng chỉ là một chuyên ngành trong lĩnh vực rộng lớn này.

Kiến thức tâm lý học còn có thể liên quan đến:

• Cách con người học và ghi nhớ
• Cách sự chú ý vận hành
• Cách các nhóm ảnh hưởng đến lựa chọn
• Cách mối quan hệ và bối cảnh xã hội ảnh hưởng đến hành vi
• Cách con người phát triển trong suốt cuộc đời
• Cách nghiên cứu quyết định và hành vi lặp lại

Việc đọc về những chủ đề này có thể giúp bạn nhận ra hoặc mô tả một mô hình. Tuy nhiên, nó không thể tự xác định vì sao mô hình ấy xuất hiện cụ thể ở bạn, kết luận rằng bạn có vấn đề sức khỏe tinh thần hay quyết định bạn cần hình thức chăm sóc nào.

Ví dụ, tìm hiểu về sự chú ý có thể giúp bạn nhận thấy mình thường xuyên chuyển đổi giữa các nhiệm vụ trong khi làm việc. Quan sát đó có thể hữu ích, nhưng tự nó không cho biết mô hình này bắt nguồn từ môi trường, giấc ngủ, căng thẳng, cách thiết kế nhiệm vụ, vấn đề sức khỏe hay sự kết hợp của nhiều yếu tố.

Bài viết này cũng không nhằm xác định sự khác biệt về pháp lý hoặc chuyên môn giữa nhà tâm lý học, bác sĩ tâm thần, chuyên viên tham vấn và nhà trị liệu. Chức danh, trình độ chuyên môn và phạm vi hành nghề có thể khác nhau giữa các quốc gia, vì vậy bạn cần tham khảo nguồn chuyên môn dành riêng cho nơi mình sinh sống.

Tâm lý học hữu ích như thế nào trong đời sống hằng ngày?

Tâm lý học hữu ích nhất khi được dùng như một cách đặt câu hỏi rõ ràng hơn – không phải một cỗ máy tạo ra lời giải thích tức thì cho mọi cảm xúc hoặc lựa chọn.

Bạn có thể dùng các khái niệm tâm lý học để tìm hiểu một số lĩnh vực trong cuộc sống:

1. Học tập và sự chú ý: Những điều kiện nào khiến việc tập trung, ghi nhớ và luyện tập trở nên dễ hoặc khó hơn?
2. Quyết định: Thông tin, cảm xúc, giả định hoặc áp lực xã hội nào có thể đang ảnh hưởng đến lựa chọn?
3. Cảm xúc: Điều gì xảy ra trước khi cảm xúc xuất hiện và bạn đã phản ứng như thế nào?
4. Mối quan hệ: Kỳ vọng, giao tiếp và bối cảnh có thể định hình một tương tác ra sao?
5. Thói quen: Điều gì thường xảy ra trước và sau một hành vi lặp lại?
6. Thay đổi trong cuộc sống: Tuổi tác, vai trò, mối quan hệ và môi trường có thể tương tác như thế nào trong quá trình một người phát triển?

Nghiên cứu trong tâm lý học nhận thức, tâm lý học phát triển và tâm lý học xã hội giúp chúng ta xây dựng câu hỏi về tư duy, học tập, sự thay đổi trong suốt cuộc đời và ảnh hưởng xã hội (American Public University). Tuy nhiên, tâm lý học không đưa ra một công thức phổ quát duy nhất cho sự tự tin, mục đích sống, các mối quan hệ hay năng suất.

Sẽ hữu ích nếu bạn phân biệt ba cấp độ:

• Kiến thức của lĩnh vực: những phát hiện được tạo ra thông qua nghiên cứu tâm lý học.
• Tự phản tư cá nhân: những quan sát và cách diễn giải tạm thời của bạn về trải nghiệm của chính mình.
• Đánh giá chuyên môn: hoạt động đánh giá cá nhân hóa do một chuyên gia có năng lực phù hợp thực hiện.

Ba cấp độ này có thể bổ trợ cho nhau, nhưng không thể thay thế lẫn nhau.

Bài tập phản tư với năm câu hỏi

Khi nhận thấy một trải nghiệm lặp lại, hãy viết xuống:

1. Điều gì đã xảy ra? Mô tả sự việc mà chưa vội thêm lời giải thích.
2. Tôi đã nghĩ hoặc cảm thấy gì? Ghi lại những gì bạn nhận thấy bên trong mình.
3. Tôi đã làm gì? Xác định phản ứng có thể quan sát được.
4. Bối cảnh nào có thể đã ảnh hưởng đến tôi? Cân nhắc môi trường vật lý, những người xung quanh, áp lực thời gian, giấc ngủ hoặc lượng thông tin bạn có.
5. Tôi còn cần biết điều gì trước khi đưa ra kết luận? Xác định bằng chứng còn thiếu và những cách giải thích khác cũng có thể hợp lý.

Đây là công cụ phản tư do ban biên tập xây dựng, không phải bài kiểm tra tâm lý đã được kiểm định hay công cụ đánh giá chẩn đoán. Giá trị của nó nằm ở việc giúp bạn chậm lại trước khi chuyển từ “Tôi nhận thấy một mô hình” sang “Tôi biết chính xác nó có nghĩa gì”.

Cách đọc các nhận định tâm lý học thận trọng hơn

Một tiêu đề đầy tự tin không đồng nghĩa với bằng chứng vững chắc. Khi gặp một nhận định như “một thói quen bảo đảm khả năng tập trung tốt hơn”, hãy dừng lại và đặt những câu hỏi sau:

1. Nhận định có liên kết đến một nghiên cứu có thể xác định rõ hay không?
Một câu chuyện cá nhân hoặc số liệu không ghi nguồn có thể thú vị, nhưng chưa đủ để đánh giá bằng chứng.

2. Nghiên cứu đã được bình duyệt chưa?
Bình duyệt có nghĩa là các chuyên gia khác đã đánh giá công trình trước khi xuất bản. Quá trình này có thể tăng mức độ thẩm định, nhưng không chứng minh rằng mọi kết luận đều đúng.

3. Ai đã tham gia nghiên cứu?
Hãy xem mẫu nghiên cứu có phù hợp với nhóm người được nhắc đến trong tiêu đề hay không. Phát hiện từ một nhóm hẹp không nên tự động được trình bày như một kết luận phổ quát.

4. Cỡ mẫu lớn đến đâu?
Cỡ mẫu không phải tiêu chí duy nhất quyết định chất lượng, nhưng một mẫu quá nhỏ có thể tạo ra kết quả ít ý nghĩa về mặt thống kê. HelpGuide khuyến nghị xem xét cả việc bình duyệt và cỡ mẫu khi diễn giải nghiên cứu tâm lý học.

5. Phương pháp nào đã được sử dụng?
Thí nghiệm, khảo sát, quan sát và nghiên cứu tình huống trả lời những loại câu hỏi khác nhau. Hãy kiểm tra xem kết luận có đi xa hơn mức mà phương pháp cho phép hay không.

6. Kết quả đã được tái lập chưa?
Một kết quả xuất hiện trong nhiều nghiên cứu tạo ra cơ sở vững chắc hơn cho kết luận so với một phát hiện đơn lẻ.

7. Có tổng quan hệ thống hoặc phân tích tổng hợp không?
Tổng quan hệ thống xem xét và tóm tắt nhiều nghiên cứu. Phân tích tổng hợp kết hợp kết quả bằng phương pháp thống kê để ước tính một mô hình tổng thể rộng hơn. Cả hai có thể đem lại góc nhìn bao quát hơn một nghiên cứu đơn lẻ, dù chất lượng vẫn phụ thuộc vào các bằng chứng được đưa vào. Tái lập, tổng quan hệ thống và phân tích tổng hợp là những cách kiểm tra hữu ích được HelpGuide nhấn mạnh.

8. Tiêu đề có nói nhiều hơn những gì nghiên cứu thực sự phát hiện không?
Những từ như “chứng minh”, “luôn luôn”, “tất cả mọi người” và “bảo đảm” cần được xem xét đặc biệt thận trọng.

Một nghiên cứu đơn lẻ vẫn có thể có giá trị mà không phải là kết luận cuối cùng. Một câu chuyện thuyết phục có thể gợi ra câu hỏi nghiên cứu nhưng không tự trả lời được câu hỏi đó. Một bài đăng lan truyền có thể giới thiệu một thuật ngữ nhưng không chứng minh rằng thuật ngữ ấy mô tả chính xác về bạn.

Nên tìm hiểu gì tiếp theo? Học tâm lý học mà không dùng nó để dán nhãn bản thân

Sau khi hiểu định nghĩa cơ bản của tâm lý học, bạn có thể đi theo lộ trình từ quan sát đến hành động thận trọng:

1. Bắt đầu bằng nhận thức bản thân. Tìm hiểu nhận thức bản thân là gì và cách thấu hiểu bản thân mà không coi mọi quan sát là một bản sắc cố định.
2. Phân biệt cảm xúc với sức khỏe tinh thần. Khám phá cảm xúc là gì và sức khỏe tinh thần là gì như hai chủ đề có liên quan nhưng khác biệt.
3. Tìm hiểu cách con người đưa ra lựa chọn. Sử dụng bài nhập môn về ra quyết định để xem xét cách con người đánh giá các phương án, thay vì tìm kiếm một công thức hoàn hảo.
4. Khám phá hành vi lặp lại. Đọc về thói quen để hiểu cách các nhà tâm lý học tiếp cận những hành động tái diễn.
5. Giữ các khái niệm ở trạng thái tạm thời. Dùng thuật ngữ tâm lý học để đặt câu hỏi, không phải để tự chẩn đoán hoặc chẩn đoán người khác.

Nội dung giáo dục có thể hỗ trợ quá trình tự phản tư, nhưng không thể đánh giá hoặc điều trị tình trạng của một cá nhân. Nếu khó khăn tâm lý kéo dài, nghiêm trọng hoặc làm gián đoạn sinh hoạt hằng ngày, bạn nên cân nhắc tìm kiếm hỗ trợ từ một chuyên gia sức khỏe tinh thần có năng lực phù hợp tại nơi mình sinh sống.

Ý chính rất đơn giản: tâm lý học giúp chúng ta nghiên cứu tâm trí và hành vi một cách có hệ thống. Lĩnh vực này có thể giúp chúng ta đặt ra những câu hỏi tốt hơn. Tuy nhiên, sử dụng tâm lý học có trách nhiệm cũng đồng nghĩa với việc tôn trọng bằng chứng, bối cảnh, sự bất định và ranh giới giữa tìm hiểu kiến thức tâm lý học với tiếp nhận dịch vụ chăm sóc dành riêng cho cá nhân.