Ikigai là gì? Ý nghĩa, nguồn gốc và cách khám phá

Ikigai là một khái niệm của Nhật Bản, thường được hiểu là “lý do để sống” – hay rộng hơn, là những điều khiến cuộc sống có giá trị và đáng sống. Ikigai không nhất thiết là một nghề nghiệp hoàn hảo, một sứ mệnh lớn lao duy nhất hay mục đích sống mà bạn phải tìm ra một lần rồi giữ nguyên mãi mãi.

Ikigai có thể gắn với công việc có ý nghĩa, nhưng cũng có thể đến từ một mối quan hệ, hoạt động sáng tạo, nghi thức hằng ngày, việc tình nguyện hoặc trải nghiệm nào đó khiến cuộc sống của bạn có giá trị hơn. Vì vậy, câu hỏi hữu ích không chỉ là “Mình nên làm nghề gì để kiếm sống?” mà còn là “Điều gì khiến việc được sống trở nên đáng giá với mình?” C1 C3

Ý nghĩa và nguồn gốc của từ Ikigai

Từ *ikigai* thường được phát âm gần như i-ki-gai hoặc i-ki-ga-i, tùy cách hướng dẫn phát âm. Từ này thường được giải thích qua hai phần:

• iki, liên quan đến việc sống hoặc tồn tại;
• kai, liên quan đến giá trị, sự đáng giá, phần thưởng hoặc điều đáng làm.

Đó là lý do “lý do để sống” thường được dùng làm cách dịch gần nghĩa sang tiếng Anh. Một cách diễn đạt tự nhiên hơn có thể là: những điều khiến cuộc sống trở nên đáng sống. C2

Tuy nhiên, dịch nghĩa không đồng nghĩa với việc đã mô tả đầy đủ một khái niệm văn hóa. Nguồn gốc của từ giúp làm rõ ý tưởng cơ bản, nhưng không nên được xem như một công thức chỉ dẫn cách sống cho tất cả mọi người. Thay vào đó, hãy xem Ikigai như một câu hỏi để suy ngẫm: *Điều gì tạo ra giá trị cho cuộc sống của mình, và mình trải nghiệm giá trị đó ở đâu?*

Ikigai không nhất thiết là nghề nghiệp hay một sứ mệnh lớn

Một cách giải thích phổ biến mô tả Ikigai như giao điểm của bốn lĩnh vực. Sơ đồ này có thể gợi ra những câu hỏi hữu ích, nhưng cũng có thể khiến khái niệm Ikigai trở nên hẹp hơn.

Với người này, Ikigai có thể là nghề nghiệp. Với người khác, đó có thể là chăm sóc gia đình, chơi nhạc sau giờ làm, học một nghề thủ công, đóng góp cho cộng đồng hoặc duy trì một thói quen hằng ngày tạo cảm giác gắn kết.

Điều đó không có nghĩa là mọi hoạt động khiến bạn vui đều tự động trở thành toàn bộ mục đích sống của bạn. Thay vào đó, nó nhắc rằng Ikigai không nhất thiết phải là một sứ mệnh hoành tráng hay một chức danh nghề nghiệp đáng nể. Những nguồn ý nghĩa nhỏ bé cũng có thể quan trọng. C3

Nếu hiện tại bạn chưa rõ mình muốn gì, hãy thử quan sát điều gì đem lại năng lượng và giá trị cho những ngày của mình, thay vì ép bản thân phải tìm ra một “tiếng gọi” duy nhất. Bạn cũng có thể bắt đầu với các bài tập trong Cách hiểu bản thân hoặc Mục đích sống là gì?.

Sơ đồ Ikigai bốn phần: Hữu ích nhưng có giới hạn

Sơ đồ mà nhiều người bắt gặp trên mạng trình bày Ikigai qua bốn câu hỏi:

Bốn lĩnh vực này thường được mô tả như sau:

1. Điều bạn yêu thích – những hoạt động, chủ đề hoặc trải nghiệm thực sự khiến bạn quan tâm.
2. Điều bạn giỏi – những năng lực bạn đã có hoặc có thể phát triển.
3. Điều thế giới cần – những con người, vấn đề hoặc cộng đồng mà bạn muốn hỗ trợ.
4. Điều bạn có thể được trả tiền – những kỹ năng hoặc đóng góp có thể tạo ra giá trị kinh tế.

Mô hình này có thể hữu ích khi động não. Chẳng hạn, nó có thể giúp bạn nhận ra mình thích giải thích ý tưởng, có thế mạnh về viết lách, quan tâm đến giáo dục dễ tiếp cận và có thể thử những mối quan tâm đó qua việc dạy kèm hoặc sáng tạo nội dung.

Tuy nhiên, không nên nhầm sơ đồ bốn vòng tròn với ý nghĩa đầy đủ hoặc nguyên bản của Ikigai. Sơ đồ này không bắt nguồn từ Nhật Bản và được mô tả như một cách diễn giải hấp dẫn nhưng có khả năng gây hiểu lầm. C4 C5

Hãy dùng bốn câu hỏi này như những góc nhìn để suy ngẫm – không phải một hệ thống chấm điểm, bài trắc nghiệm tính cách hay công thức nghề nghiệp bắt buộc. Cuộc sống của bạn không cần có sự giao nhau hoàn hảo giữa cả bốn lĩnh vực mới có ý nghĩa. Một số điều thực sự quan trọng có thể không bao giờ trở thành công việc được trả lương; ngược lại, công việc có lương có thể hỗ trợ cuộc sống mà không phải là nguồn ý nghĩa trung tâm.

Ikigai có thực sự giúp bạn tìm ra mục đích sống?

Ikigai có thể giúp bạn suy ngẫm về điều khiến cuộc sống có ý nghĩa và thử những bước tiếp theo nhỏ, thiết thực. Tuy nhiên, Ikigai không phải công thức được khoa học bảo đảm sẽ giúp bạn tìm ra một mục đích sống duy nhất và cố định. Hướng dẫn của Calm trình bày Ikigai như một cách có cấu trúc để khám phá, gồm cả thử nghiệm và quan sát. Điều này cho thấy Ikigai có thể là một gợi ý để khám phá, nhưng không chứng minh rằng khung này phù hợp với tất cả mọi người.

Bạn nên phân biệt một bài tập tự suy ngẫm hữu ích với một tuyên bố về quan hệ nhân quả:

Vì vậy, hãy dùng Ikigai nếu những câu hỏi của nó giúp bạn suy nghĩ rõ hơn, nhưng đừng xem những câu chuyện hấp dẫn về hormone, sức khỏe hay tuổi thọ là bằng chứng về một tác động đã được xác nhận.

Ikigai có thể xuất hiện trong đời sống hằng ngày như thế nào?

Ikigai có thể đến từ nhiều điều ngoài công việc và thành tựu nghề nghiệp. Chẳng hạn:

1. Một hoạt động cá nhân – nấu ăn, chạy bộ, làm vườn, vẽ, đọc sách hoặc học một kỹ năng vì hoạt động ấy khiến ngày của bạn phong phú hơn.
2. Một mối quan hệ thân thiết – xây dựng tình bạn, chăm sóc người thân hoặc tạo dựng một mái ấm nơi mọi người cảm thấy an toàn và gắn kết.
3. Một sự đóng góp – làm tình nguyện, cố vấn, giúp đỡ đồng nghiệp hoặc tham gia dự án cộng đồng.
4. Một phần trong công việc – giải quyết vấn đề, phục vụ khách hàng chu đáo, giảng dạy, thiết kế hoặc làm việc với mọi người theo cách khiến bạn thấy nỗ lực của mình có giá trị.
5. Một nghi thức đơn giản hằng ngày – buổi sáng yên tĩnh, thời gian ở ngoài trời, cầu nguyện, viết nhật ký hoặc một thực hành khác giúp bạn hiện diện hơn trong cuộc sống của mình.

Đây là những khả năng, không phải nhãn dán cố định. Một hoạt động có thể có ý nghĩa với người này nhưng không đem lại cảm xúc gì, thậm chí khiến người khác mệt mỏi. Điều quan trọng là chú ý đến trải nghiệm của chính bạn, thay vì sao chép định nghĩa về một cuộc sống tốt đẹp của người khác.

Một số nguồn thứ cấp cũng cho rằng Ikigai có thể đến từ nhiều nơi – như sở thích, các mối quan hệ thân thiết, hoạt động tự nguyện và tương tác xã hội – chứ không chỉ từ công việc. Vì nhận định rộng hơn này dựa trên nguồn thứ cấp, hãy xem nó như một góc nhìn để suy ngẫm, không phải quy tắc áp dụng cho tất cả mọi người. C7

Cách bắt đầu khám phá Ikigai của bạn

Bạn không cần tìm ra câu trả lời cuối cùng chỉ sau một lần ngồi suy ngẫm. Thực tế hơn là xem việc khám phá Ikigai như một quá trình liên tục: tự phản ánh, thử nghiệm nhỏ, tiếp nhận phản hồi rồi điều chỉnh. C6

1. Chú ý đến điều đem lại năng lượng cho bạn

Hãy nhớ lại những hoạt động hoặc khoảnh khắc khiến bạn cảm thấy tập trung, tò mò, có ích, gắn kết hoặc âm thầm hài lòng. Đừng chỉ tìm những lúc hào hứng. Ý nghĩa cũng có thể thể hiện qua sự ổn định, sự quan tâm, khả năng tập trung hoặc cảm giác nỗ lực của mình có giá trị.

Hãy tự hỏi:

• Khi nào mình tập trung đến mức quên kiểm tra thời gian?
• Hoạt động nào khiến mình cảm thấy là chính mình hơn?
• Mình thường muốn nói về những chủ đề nào?
• Mình thích làm gì ngay cả khi không có phần thưởng tức thời?

2. Nhận diện những năng lực bạn sử dụng một cách tự nhiên

Hãy nghĩ về những kỹ năng người khác thường nhờ bạn sử dụng, cũng như những năng lực bạn phát triển qua quá trình luyện tập. Chúng không cần phải đặc biệt danh giá hay hiếm có.

Bạn có thể giỏi lắng nghe, sắp xếp thông tin, khiến người khác cảm thấy thoải mái, giải thích ý tưởng khó, nhận ra chi tiết, giải quyết vấn đề thực tế hoặc kết nối mọi người.

3. Nhìn vào nơi bạn muốn đóng góp

“Giúp đỡ thế giới” không nhất thiết có nghĩa là giải quyết một vấn đề toàn cầu. Hãy bắt đầu với những người và tình huống bạn thực sự nhìn thấy.

• Mình quan tâm đến việc hỗ trợ ai?
• Những vấn đề nào liên tục thu hút sự chú ý của mình?
• Mình muốn góp phần tạo ra kiểu thay đổi tích cực nào?
• Mình muốn giúp điều gì trở nên dễ dàng hơn, rõ ràng hơn, an toàn hơn hoặc nhân văn hơn đối với người khác?

4. Chọn một thử nghiệm nhỏ

Suy ngẫm sẽ hữu ích hơn khi gắn với trải nghiệm thực tế. Hãy chọn một thử nghiệm nhỏ, cụ thể và có thể dừng lại hoặc thay đổi. Ví dụ:

• làm tình nguyện trong một buổi chiều;
• dạy một người bạn kỹ năng mà bạn biết;
• tham gia một buổi hội thảo;
• đăng ba bài viết ngắn về chủ đề bạn quan tâm;
• phỏng vấn một người đang làm công việc liên quan;
• dành hai cuối tuần luyện tập một hoạt động trước khi quyết định liệu nó có phù hợp với mình hay không.

Bạn không cần nghỉ việc, mua một món đồ đắt tiền hay tuyên bố một danh tính mới. Mục đích của thử nghiệm là thu thập thêm thông tin về chính bạn.

5. Xin phản hồi và xem lại điều đã xảy ra

Sau thử nghiệm, hãy ghi lại những điều bạn nhận thấy:

• Điều gì đem lại năng lượng cho mình?
• Điều gì khiến mình cạn năng lượng?
• Mình đã làm tốt hơn dự kiến ở điểm nào?
• Người khác phản hồi tích cực về điều gì?
• Nếu thử lại, mình sẽ thay đổi điều gì?

Cách này biến việc “tìm Ikigai” từ quá trình chờ một câu trả lời kỳ diệu thành quá trình học hỏi. Cách bạn hiểu về Ikigai có thể thay đổi theo hoàn cảnh, năng lực, các mối quan hệ và ưu tiên của bạn.

Worksheet Ikigai ngắn

Hãy viết vài ghi chú chân thật cho mỗi câu hỏi. Đừng cố tạo ra câu trả lời thật ấn tượng.

Bạn có thể làm lại worksheet này sau vài tuần và tìm những điểm lặp lại. Mục tiêu không phải là chứng minh mình đã tìm ra “một đáp án duy nhất”, mà là làm cho bước tiếp theo rõ ràng hơn.

Nhật ký thử nghiệm Ikigai trong một tuần

Nếu muốn ghi chép chi tiết hơn worksheet ở trên, hãy thử theo dõi các hoạt động của mình trong một tuần. Đây là bài tập tự suy ngẫm, không phải công cụ đánh giá đã được kiểm chứng.

Cuối tuần, hãy xem lại mà không ép mình phải có câu trả lời cuối cùng:

• Hoạt động nào khiến mình thấy nhập tâm, hữu ích hoặc có ý nghĩa – và hoạt động nào thì không?
• Mình thực sự đã dùng những kỹ năng nào, thay vì chỉ cho rằng mình có chúng?
• Thu nhập có quan trọng với hoạt động này không, hay một dạng giá trị khác phù hợp hơn?
• Thử nghiệm ít rủi ro tiếp theo, phù hợp với thời gian, tài chính và trách nhiệm của mình, là gì?

Hãy xem câu trả lời như một bức ảnh chụp nhanh về giai đoạn hiện tại. Savvy Tokyo cho biết Ikigai của một người có thể thay đổi theo thời gian, chẳng hạn có người bắt đầu sở thích mới sau khi nghỉ hưu; bài viết này cũng mô tả Ikigai có thể là một sở thích, việc nuôi dạy gia đình hay một dự án cá nhân, không chỉ hoạt động tạo thu nhập.

Một cách cân bằng để hiểu về Ikigai

Ikigai có thể được hiểu như một cách suy nghĩ về những điều khiến cuộc sống có giá trị và đáng sống. Nó có thể bao gồm công việc, nhưng không nhất thiết phải là một nghề nghiệp. Nó có thể liên quan đến mục đích sống, nhưng không nhất thiết là một sứ mệnh lớn duy nhất. Ikigai có thể hiện diện trong những thói quen nhỏ, các mối quan hệ, mối quan tâm hay sự đóng góp, cũng như trong những tham vọng lớn. C1 C3 C7

Sơ đồ bốn phần có thể giúp bạn đặt ra những câu hỏi hữu ích, nhưng đó là một cách diễn giải hiện đại, không phải nguồn gốc của khái niệm. Đừng xem sơ đồ như bài kiểm tra có thể xác định công việc lý tưởng hoặc chứng minh cuộc sống của bạn có ý nghĩa hay không. C5

Hiện tại, hãy chọn một hoạt động nhỏ có thể khiến tuần này trở nên đáng giá hơn. Thử hoạt động đó, chú ý đến trải nghiệm của mình và ghi lại điều bạn học được. Những quan sát này không phải phán quyết cuối cùng – chỉ là thông tin giúp bạn hiểu bản thân rõ hơn.

Nếu muốn tiếp tục từ đây, hãy khám phá cách tìm mục đích sống hoặc Ikigai có thực sự giúp bạn tìm thấy mục đích sống không?.