Câu trả lời cốt lõi của Viktor Frankl là: con người được thúc đẩy sâu sắc bởi việc tìm kiếm ý nghĩa. Theo ông, ý nghĩa không phải là một đáp án duy nhất áp dụng giống nhau cho tất cả mọi người. Nó hình thành trong mối quan hệ giữa một con người cụ thể và một hoàn cảnh cụ thể.
Frankl thường được nhắc đến với ba cách khám phá ý nghĩa: tạo ra hoặc thực hiện một điều gì đó; trải nghiệm một điều gì đó hoặc gặp gỡ một ai đó; và lựa chọn thái độ trước những đau khổ không thể tránh khỏi. Những ý tưởng này chỉ hữu ích khi được áp dụng cẩn trọng. Frankl không nói rằng mọi đau khổ đều tốt, mọi trải nghiệm đau đớn đều phải được chào đón, hay chỉ cần thay đổi thái độ là có thể giải quyết mọi vấn đề.
Ví dụ, việc mất việc có thể khiến một người tập trung bảo vệ gia đình, một người khác suy nghĩ lại về hướng đi của mình, còn người khác nữa tập trung học một kỹ năng mới. Bản thân sự kiện đó không tự động chứa một ý nghĩa phổ quát duy nhất. Ý nghĩa của nó phụ thuộc một phần vào con người, hoàn cảnh và điều mà tình huống đang đòi hỏi.
Bài viết này giải thích quan niệm của Frankl về ý nghĩa – không phải toàn bộ cuốn *Man’s Search for Meaning*, không phải lịch sử đầy đủ của chủ nghĩa hiện sinh, cũng không phải hướng dẫn điều trị các vấn đề sức khỏe tinh thần.
Tóm tắt cốt lõi (Key Takeaways)
- Ý nghĩa là động lực: Theo Frankl, việc tìm kiếm ý nghĩa là một động lực chính của đời sống, nhưng không phải lúc nào cũng mạnh hơn tiền bạc, sự an toàn hay áp lực xã hội.
- Ba con đường chính: Con người có thể khám phá ý nghĩa qua điều mình tạo ra hoặc thực hiện, điều mình trải nghiệm hoặc người mình gặp gỡ, và thái độ trước đau khổ không thể tránh khỏi.
- Ý nghĩa mang tính cá nhân: Ý nghĩa hình thành trong mối quan hệ giữa một con người cụ thể và một hoàn cảnh cụ thể, thay vì là công thức chung áp dụng cho tất cả.
- Áp dụng có giới hạn: Tư tưởng của Frankl không tôn vinh đau khổ, không thay thế hỗ trợ chuyên môn và không bảo đảm hạnh phúc hay thành công.
Viktor Frankl là ai và logotherapy là gì?
Viktor Frankl là bác sĩ tâm thần và nhà thần kinh học người Áo, đồng thời là người sáng lập logotherapy – một trường phái tâm lý trị liệu lấy ý nghĩa làm trung tâm.C1 Một công trình học thuật khác mô tả ông là người sáng lập trường phái tâm lý trị liệu tập trung vào ý nghĩa, gắn với ý tưởng “chữa lành thông qua ý nghĩa”.C6
Từ *logotherapy* bắt nguồn từ *logos*, trong ngữ cảnh này thường được hiểu là “ý nghĩa”. Ở cấp độ khái quát, logotherapy đặt câu hỏi: một người có thể đáp lại cuộc sống bằng cách nhận ra hoặc thực hiện ý nghĩa trong một hoàn cảnh cụ thể như thế nào? Đây là một khung trị liệu, không chỉ là một khẩu hiệu tạo động lực.
Có thể phân biệt ba lớp ý tưởng khác nhau:
1. Quan điểm triết học của Frankl: con người có thể liên hệ với hoàn cảnh của mình và đặt câu hỏi về điều có ý nghĩa.
2. Logotherapy: một phương pháp tâm lý trị liệu được phát triển xoay quanh các câu hỏi về ý nghĩa.
3. Tự suy ngẫm: những câu hỏi một cá nhân có thể dùng để suy nghĩ về lựa chọn và trách nhiệm của mình.
Bài viết này tập trung vào lớp thứ nhất và thứ ba. Bài viết không đánh giá hiệu quả lâm sàng của logotherapy và cũng không cho rằng tự suy ngẫm có thể thay thế việc chăm sóc sức khỏe tinh thần từ chuyên gia đủ năng lực.
Tư tưởng của Frankl cũng gắn với trải nghiệm của ông với tư cách một người sống sót sau Holocaust. Bối cảnh lịch sử này cần được tiếp cận nghiêm túc, thay vì biến thành một ví dụ self-help đơn giản. Tiểu sử của ông có thể giúp giải thích vì sao ý nghĩa trở thành trọng tâm trong công việc của ông, nhưng không chứng minh rằng mọi người đều có thể phản ứng giống nhau trước những hoàn cảnh cực đoan.
Ý nghĩa là động lực chính của đời sống
Trong lý thuyết của Frankl, việc tìm kiếm ý nghĩa không chỉ là một suy nghĩ thứ yếu xuất hiện sau khi các bản năng cơ bản đã được thỏa mãn. Nó được mô tả là một động lực chính của đời sống.C2
Điều này không có nghĩa mọi quyết định của con người đều được ý thức dẫn dắt bởi ý nghĩa, hay ý nghĩa luôn mạnh hơn tiền bạc, khoái cảm, sự an toàn, thói quen hoặc áp lực xã hội. Nó có nghĩa là cách nhìn của Frankl về con người không thể bị giản lược thành bản năng hoặc việc theo đuổi sự thoải mái.
Một người có thể tiếp tục học hỏi, chăm sóc ai đó, giữ một lời hứa khó thực hiện hoặc làm công việc có trách nhiệm vì hành động ấy thể hiện điều mà họ cho là đáng làm. Hoạt động đó có thể mệt mỏi và không tạo ra hạnh phúc ngay lập tức. Tầm quan trọng của nó đến từ điều mà nó phục vụ hoặc đại diện.
Hãy hình dung một người trẻ đang không chắc chắn về nghề nghiệp. Họ có thể chưa có một mục đích sống lớn lao. Tuy vậy, họ vẫn có thể chọn hoàn thành một dự án nhỏ, thành thật trò chuyện với người mình tin tưởng hoặc tìm hiểu một lĩnh vực có vẻ hữu ích. Những hành động này không chứng minh một lý thuyết phổ quát về động lực. Chúng chỉ minh họa cách ý nghĩa có thể định hướng một bước đi cụ thể trước khi một kế hoạch sống hoàn chỉnh xuất hiện.
Vì vậy, điểm Frankl muốn nhấn mạnh không hẳn là “hãy tìm một mục đích hoàn hảo”, mà là “hãy chú ý đến điều cuộc sống đang đòi hỏi ở bạn trong tình huống này”. Ý nghĩa có thể được thể hiện qua một hành động, một mối quan hệ, một trách nhiệm hoặc cách phản ứng trước một giới hạn.
Ba cách con người có thể khám phá ý nghĩa
Một bản tóm lược thường được trình bày về quan điểm của Frankl xác định ba con đường đi đến ý nghĩa: tạo ra hoặc thực hiện một điều gì đó; trải nghiệm một điều gì đó hoặc gặp gỡ một ai đó; và lựa chọn thái độ trước những đau khổ không thể tránh khỏi.C4
Danh sách này nên được xem là một bản tóm lược thực hành, thay vì một trích dẫn nguyên văn trực tiếp từ Frankl khi chưa được kiểm chứng. Có thể hiểu ba con đường này như sau.
1. Tạo ra một điều gì đó hoặc thực hiện một hành động
Ý nghĩa có thể được tìm thấy trong điều bạn đóng góp, tạo ra, rèn luyện, sửa chữa hoặc hoàn thành. Điều đó không đòi hỏi bạn phải tạo ra thứ gì nổi tiếng hay thành công về mặt thương mại. Một sản phẩm hữu ích, một quyết định có trách nhiệm hoặc một hành động quan tâm nhỏ cũng có thể có ý nghĩa trong hoàn cảnh thực tế của một người.
Với sinh viên, điều này có thể là hoàn thành bài tập một cách trung thực thay vì chờ đến khi có động lực hoàn hảo. Với người đi làm, đó có thể là cải thiện một quy trình giúp ích cho đồng nghiệp. Với người đang tìm việc, đó có thể là xây dựng hồ sơ năng lực, hỗ trợ một thành viên trong gia đình hoặc thực hiện một bước thực tế hướng đến con đường mới.
Điểm chính không phải biến mọi hành động thành một cuộc thi năng suất. Tạo ra ý nghĩa khác với việc liên tục tối đa hóa sản lượng. Một trách nhiệm thầm lặng vẫn có thể có ý nghĩa dù không nhận được sự công nhận công khai.
2. Trải nghiệm một điều gì đó hoặc gặp gỡ một ai đó
Ý nghĩa cũng có thể đến từ những gì một người đón nhận từ cuộc sống: vẻ đẹp, thiên nhiên, nghệ thuật, tri thức, tình yêu, tình bạn hoặc một cuộc gặp gỡ quan trọng. Theo nghĩa này, ý nghĩa không bị giới hạn ở thành tựu.
Một cuộc trò chuyện làm thay đổi cách bạn nhìn nhận bản thân, khoảng thời gian chăm sóc ai đó hoặc một trải nghiệm nhắc bạn nhớ điều mình coi trọng đều có thể quan trọng, ngay cả khi chúng không thúc đẩy một mục tiêu nghề nghiệp theo cách thông thường.
Điều này không có nghĩa một người khác phải chịu trách nhiệm trao cho bạn ý nghĩa của cuộc đời. Đúng hơn, các mối quan hệ và trải nghiệm có thể giúp bộc lộ những giá trị, cam kết và cách tồn tại mà bạn khó nhìn thấy khi cuộc sống bị thu gọn vào thành tích hay hiệu suất.
3. Lựa chọn thái độ trước những đau khổ không thể tránh khỏi
Con đường thứ ba liên quan đến thái độ của một người trước những đau khổ thực sự không thể tránh khỏi hoặc không thể loại bỏ. Đây không phải lời khuyên rằng bạn nên ở lại trong một tình huống không an toàn, từ chối sự giúp đỡ hay lãng mạn hóa nỗi đau.
Một số khó khăn có thể được thay đổi thông qua hành động: rời khỏi môi trường gây hại, tìm kiếm chăm sóc y tế, nhờ hỗ trợ, đặt ra ranh giới hoặc giải quyết một vấn đề thực tế. Trong những trường hợp đó, “lựa chọn thái độ” không nên được dùng làm cái cớ để không làm gì cả.
Ý tưởng này trở nên phù hợp khi một giới hạn vẫn còn tồn tại dù bạn đã nỗ lực hợp lý để thay đổi nó. Một người vẫn có thể tự hỏi làm thế nào để phản ứng với sự thành thật, phẩm giá, lòng can đảm hoặc sự quan tâm đến người khác. Phản ứng đó không xóa bỏ nỗi đau và cũng không khiến tình huống trở nên công bằng. Nó chỉ mô tả một phần những gì vẫn còn có thể làm được.
Sự phân biệt này rất quan trọng. Tìm thấy một cách phản ứng có ý nghĩa trong một hoàn cảnh đau đớn không đồng nghĩa với việc nói rằng nỗi đau đó là cần thiết, có ích hoặc đáng phải chịu.
Vì sao ý nghĩa mang tính cá nhân và phụ thuộc vào hoàn cảnh?
Quan điểm của Frankl không đề xuất một mục đích duy nhất áp dụng cho mọi người ở mọi thời điểm. Một công trình nghiên cứu về lý thuyết của ông cho rằng cá nhân tự quyết định ý nghĩa cuộc đời mình và chịu trách nhiệm tạo ra hoặc quyết định ý nghĩa độc đáo của nó.C3
Tuyên bố này dễ bị hiểu sai hơn vẻ ngoài ban đầu. “Trách nhiệm cá nhân” không có nghĩa một người kiểm soát mọi hoàn cảnh. Nó cũng không nên trở thành cách đổ lỗi cho một người vì nghèo đói, bệnh tật, phân biệt đối xử, tang chế, bạo lực hoặc những điều kiện nằm ngoài khả năng kiểm soát của họ.
| Câu hỏi | Cách hiểu đơn giản hóa | Cách hiểu gần hơn với khung tư tưởng của Frankl |
|---|---|---|
| Có một ý nghĩa chung cho tất cả mọi người không? | Có. Nếu tìm đủ lâu, bạn sẽ tìm thấy cùng một câu trả lời như mọi người. | Ý nghĩa gắn với cá nhân và hoàn cảnh cụ thể. |
| Tôi có cần biết mục đích sống hoàn chỉnh ngay bây giờ không? | Tôi không thể hành động cho đến khi biết sứ mệnh cả đời của mình. | Một phản ứng có ý nghĩa có thể bắt đầu từ trách nhiệm cụ thể tiếp theo. |
| Trách nhiệm có nghĩa là kiểm soát hoàn toàn không? | Mọi điều xảy ra đều là lỗi hoặc lựa chọn của tôi. | Tôi có thể không kiểm soát được tình huống, nhưng có thể cân nhắc phản ứng nào là khả thi. |
| Ý nghĩa có cố định không? | Một khi đã tìm thấy, nó không bao giờ cần thay đổi. | Điều quan trọng có thể thay đổi khi hoàn cảnh và trách nhiệm thay đổi. |
Một người đang tìm kiếm ý nghĩa không nhất thiết phải khám phá ra một bản sắc lớn lao. Trước hết, họ có thể cần xác định điều gì đáng được bảo vệ, hoàn thành, sửa chữa hoặc thấu hiểu trong tuần này.
Noö-dynamics: Sự căng thẳng giữa nơi bạn đang đứng và điều bạn coi trọng
Một trong những khái niệm mang tính kỹ thuật hơn của Frankl là noö-dynamics. Trong phần thảo luận về lý thuyết của ông, thuật ngữ này chỉ sự căng thẳng giữa ý nghĩa cần được thực hiện và người được kêu gọi thực hiện ý nghĩa đó.C5
Nói theo ngôn ngữ đời thường, có thể hiểu đây là khoảng cách giữa “điều có ý nghĩa” và “nơi tôi đang đứng hiện tại”. Khoảng cách đó có thể tạo ra định hướng. Nó gợi lên một câu hỏi như: Một hành động có trách nhiệm nào có thể đưa tôi đến gần hơn với điều tôi coi là có ý nghĩa?
Không nên đọc khái niệm này như một mô hình lâm sàng mới hoặc một yêu cầu phải liên tục không hài lòng. Mục đích không phải tạo áp lực phải luôn năng suất. Một người có thể cần nghỉ ngơi, sự an toàn, thời gian hồi phục hoặc hỗ trợ mà vẫn sống một cuộc đời có ý nghĩa.
Noö-dynamics cũng khác với quan niệm phổ biến rằng sức khỏe tinh thần luôn đồng nghĩa với cảm giác bình tĩnh và cân bằng. Khung tư tưởng của Frankl dành chỗ cho sự căng thẳng có định hướng: cảm giác rằng một điều gì đó quan trọng nhưng vẫn chưa được hoàn thành. Tuy nhiên, không phải mọi dạng căng thẳng đều hữu ích, và trạng thái đau khổ kéo dài không nên tự động được diễn giải lại như bằng chứng của mục đích sống.
Ý nghĩa không giống hạnh phúc hay thành công
Tư tưởng của Frankl thường bị đơn giản hóa thành lời hứa rằng tìm thấy mục đích sẽ khiến một người hạnh phúc hoặc thành công. Những bằng chứng được sử dụng trong bài viết này không ủng hộ lời hứa đó.
Một cách phân biệt hữu ích là:
| Khái niệm | Câu hỏi khái niệm này thường gợi ra | Điều nó không bảo đảm |
|---|---|---|
| Ý nghĩa | Trong tình huống này, điều gì đáng làm, đáng trải nghiệm hoặc đáng đứng về phía? | Sự dễ chịu tức thời, sự công nhận hoặc kết quả thành công |
| Hạnh phúc | Điều gì tạo cảm giác tích cực, thỏa mãn hoặc vui thích? | Một định hướng ổn định hoặc một cuộc đời không khó khăn |
| Thành công | Tôi đã đạt được kết quả nào theo một tiêu chuẩn đã chọn? | Kết quả đó có ý nghĩa cá nhân |
Những khái niệm này có thể giao nhau. Một công việc có ý nghĩa có thể đem lại sự hài lòng, và một dự án thành công có thể thể hiện một giá trị chân thật. Nhưng chúng không phải lúc nào cũng xuất hiện cùng nhau. Một lựa chọn có ý nghĩa có thể đòi hỏi nỗ lực, sự bất định hoặc cảm giác khó chịu trong ngắn hạn. Ngược lại, một thành tựu có thể trông ấn tượng nhưng vẫn khiến một người không biết vì sao nó quan trọng.
Sự phân biệt này không nhằm phủ nhận hạnh phúc hay thành công. Nó chỉ giúp một cuộc đời có ý nghĩa không bị đo lường bằng một kết quả duy nhất. Nó cũng không hàm ý đau khổ có ý nghĩa hơn niềm vui. Niềm vui, tình bạn, sự nghỉ ngơi và những niềm vui bình thường cũng có thể là một phần của một cuộc đời đáng sống.
Tư tưởng của Frankl không có nghĩa là gì?
Khi áp dụng các ý tưởng của Frankl, cần ghi nhớ một số giới hạn:
1. Không phải mọi đau khổ đều tốt hoặc có ý nghĩa. Một số đau khổ là vô nghĩa, có thể ngăn ngừa hoặc do bất công gây ra. Một người không cần biến nỗi đau thành bài học mới xứng đáng nhận được sự cảm thông.
2. Thái độ không thể tự nó sửa chữa hoàn cảnh. Thay đổi góc nhìn không thể tự mình loại bỏ bệnh tật, áp lực tài chính, điều kiện không an toàn, phân biệt đối xử hoặc mất mát.
3. Không có nghĩa con người phải chịu đựng tổn hại. Nếu một tình huống có thể thay đổi, tìm kiếm sự bảo vệ, hỗ trợ thực tế hoặc hỗ trợ chuyên môn có thể là phản ứng có trách nhiệm hơn.
4. Không bảo đảm sống sót, hạnh phúc hay thành công. Ý nghĩa không phải một thỏa thuận trao đổi với cuộc đời. Tìm được một điều đáng làm không giúp kiểm soát kết quả.
5. Không thay thế việc chăm sóc sức khỏe tinh thần. Tự suy ngẫm có thể song hành với việc nhận hỗ trợ, nhưng không phải là chẩn đoán hay kế hoạch điều trị.
Một cách áp dụng thận trọng có thể là: một người đang trải qua giai đoạn khó khăn xác định một hành động phản ánh giá trị của mình, chấp nhận sự giúp đỡ, bảo vệ sự an toàn và thừa nhận rằng tình huống vẫn đau đớn. Ý nghĩa không đòi hỏi người đó phải giả vờ rằng mọi chuyện không như vậy.
Cách thận trọng để áp dụng các câu hỏi của Frankl ngày nay
Bạn có thể sử dụng worksheet dưới đây như một bài tập suy ngẫm ngắn. Đây không phải công cụ chẩn đoán hay trị liệu. Nếu tình huống của bạn liên quan đến sự đau khổ nghiêm trọng, nguy hiểm hoặc các triệu chứng ảnh hưởng đến đời sống hằng ngày, hãy cân nhắc liên hệ với chuyên gia đủ năng lực hoặc một dịch vụ hỗ trợ đáng tin cậy.
Bốn câu hỏi cho tình huống hiện tại
1. Tình huống này đang đòi hỏi điều gì ở tôi?
Mô tả thực tế cụ thể trước khi phán xét bản thân. Hiện tại thực sự có trách nhiệm, quyết định, mối quan hệ hoặc giới hạn nào?
2. Tôi có thể tạo ra hoặc làm điều gì?
Chọn một hành động khả thi với quỹ thời gian, năng lượng, tiền bạc và mức hỗ trợ hiện tại của bạn. Hãy làm nó đủ nhỏ để có thể bắt đầu.
3. Tôi có thể trải nghiệm hoặc kết nối với điều gì?
Có người, địa điểm, hoạt động, ý tưởng hoặc vẻ đẹp nào giúp bạn nhớ điều gì là quan trọng không? Kết nối không phải phần thưởng mà bạn phải kiếm được.
4. Điều gì nằm ngoài tầm kiểm soát của tôi, và phản ứng có trách nhiệm nào vẫn còn khả thi?
Hãy tách những điều có thể thay đổi khỏi những điều cố định hoặc chưa chắc chắn. “Một phản ứng có trách nhiệm” có thể là đặt ranh giới, nhờ giúp đỡ, thành thật với nỗi đau, nghỉ ngơi hoặc hành động – không đơn giản là tiếp tục chịu đựng nhiều hơn.
Với một người không chắc chắn về nghề nghiệp, câu trả lời có thể là: thử một vai trò thông qua một dự án nhỏ, trò chuyện với người đang làm công việc đó, chú ý đến những trách nhiệm mà mình thấy đáng để nhận, và ngừng đòi hỏi sự chắc chắn trước khi thực hiện bước tiếp theo. Mục đích không phải khám phá đáp án cuối cùng chỉ trong một lần ngồi xuống. Đó là thay thế áp lực mơ hồ bằng một câu hỏi rõ ràng hơn về hiện tại.
Câu trả lời ngắn gọn cần nhớ
Câu trả lời của Frankl là: tìm kiếm ý nghĩa là một động lực trung tâm của con người. Ý nghĩa không phải công thức phổ quát đang chờ được tìm thấy một lần rồi áp dụng mãi mãi. Nó được nhận ra trong mối quan hệ giữa một con người và một hoàn cảnh cụ thể – thông qua điều họ tạo ra hoặc làm, điều họ trải nghiệm hoặc gặp gỡ, và, khi đau khổ thực sự không thể tránh khỏi, cách họ lựa chọn phản ứng.
Quan điểm này không tôn vinh nỗi đau, phủ nhận các thực tế xã hội hay thể chất, hoặc hứa hẹn hạnh phúc và thành công. Nó đưa ra một cách đặt câu hỏi thực tế hơn: “Với hoàn cảnh hiện tại, điều gì đáng làm, đáng trải nghiệm hoặc đáng bảo vệ ngay lúc này?”
Nếu muốn tìm hiểu nền tảng trị liệu, hãy đọc Logotherapy là gì?. Để tìm hiểu về cuốn sách và cấu trúc của nó, xem *Man’s Search for Meaning* nói về điều gì?. Để khám phá rộng hơn câu hỏi về một cuộc đời có ý nghĩa, hãy đọc tiếp Làm thế nào để sống một cuộc đời có ý nghĩa.
