Nếu bạn từng nghĩ: “Mình muốn tự tin hơn”, “Mình muốn trở thành người tử tế hơn” hoặc “Mình muốn sống can đảm hơn”, bạn đã bắt đầu mô tả ideal self – hình ảnh về con người mà bạn mong muốn trở thành.
Nói đơn giản, ideal self là hình ảnh về con người bạn muốn trở thành. Hình ảnh này có thể bao gồm những phẩm chất, hành vi, giá trị và cách bạn muốn xây dựng mối quan hệ với người khác. Trong lý thuyết lấy con người làm trung tâm của Carl Rogers, ideal self mô tả con người mà bạn khao khát trở thành – không nhất thiết là một phiên bản hoàn hảo, thành công hay được xã hội ngưỡng mộ. Psychology Town giải thích ideal self của Rogers là những phẩm chất, hành vi và giá trị mà một người mong muốn thể hiện.
Chẳng hạn, “trở nên kiên nhẫn và đáng tin cậy hơn” mô tả ideal self rõ hơn “trở nên thành công”. Vế đầu đề cập đến những phẩm chất và hành vi cụ thể. Vế sau quá rộng, đến mức phần lớn ý nghĩa của nó có thể bị định hình bởi định nghĩa thành công của người khác.
Ideal self có thể mang lại phương hướng. Tuy nhiên, nó cũng có thể trở thành nguồn áp lực nếu chủ yếu dựa trên kỳ vọng bên ngoài, hoặc cách quá xa trải nghiệm thực tế đến mức bạn luôn cảm thấy mình không thể đạt tới. Bài viết này giải thích khái niệm đó và đưa ra một khung tự nhìn nhận ngắn – không phải bài kiểm tra tâm lý hay phương pháp điều trị.
Tóm tắt cốt lõi (Key Takeaways)
- Hiểu đúng ideal self: Ideal self là hình ảnh về những phẩm chất, hành vi và giá trị mà bạn mong muốn thể hiện, không nhất thiết là một phiên bản hoàn hảo.
- Phân biệt các khái niệm: Real self nói về trải nghiệm hiện tại, ideal self nói về con người bạn muốn trở thành, còn self-concept là cách rộng hơn mà bạn hiểu về bản thân.
- Nhìn nhận khoảng cách: Khoảng cách giữa real self và ideal self có thể tạo phương hướng khi khát vọng do bạn lựa chọn và tương đối thực tế, nhưng cũng có thể gây áp lực nếu bị áp đặt hoặc không thể đạt tới.
- Biến mong muốn thành hành vi: Hãy gọi tên phẩm chất muốn có, chuyển nó thành hành vi trong đời thường và nhận diện giá trị nằm phía sau phẩm chất đó.
Ideal self, real self và self-concept khác nhau thế nào?
Các thuật ngữ này có liên quan nhưng không đồng nghĩa:
| Khái niệm | Ý nghĩa đơn giản | Ví dụ |
|---|---|---|
| Real self | Con người bạn hiện tại, bao gồm những khuôn mẫu, phẩm chất, hành vi và hoàn cảnh đang có. | Hiện tại, bạn thường né tránh những cuộc trò chuyện khó vì chúng khiến bạn không thoải mái. |
| Ideal self | Con người bạn muốn trở thành, bao gồm những phẩm chất, hành vi và giá trị bạn muốn thể hiện. | Bạn muốn trở thành người giao tiếp trung thực và tôn trọng. |
| Self-concept | Cách nhìn nhận và hiểu biết tổng quát hơn về bản thân. Khái niệm này có thể bao gồm hình ảnh bản thân, niềm tin về phẩm chất, vai trò và giá trị của mình. | Bạn có thể xem mình là người trầm tính, có trách nhiệm, thiếu kinh nghiệm hoặc vẫn đang học cách lên tiếng. |
Bạn có thể hình dung mối quan hệ này như sau: real self mô tả trải nghiệm hiện tại; ideal self mô tả hướng đi mong muốn; self-concept là bức tranh rộng hơn mà bạn nắm giữ về con người mình.
Vì vậy, ideal self không đơn thuần là một mục tiêu trong danh sách việc cần làm. “Hoàn thành một chương trình đại học” hay “được thăng chức” là những mục tiêu cụ thể. “Trở thành một người sâu sắc, có năng lực và làm công việc có ý nghĩa” mô tả rộng hơn về con người bạn muốn trở thành.
Ranh giới giữa các thuật ngữ này có thể hơi khác nhau tùy theo khung lý thuyết tâm lý được sử dụng. Để tìm hiểu khái quát hơn về self-concept, hãy đọc Self-concept là gì?. Điểm phân biệt quan trọng ở đây là ideal self nói về khát vọng, còn self-concept là cách rộng hơn mà bạn hiểu về chính mình.
Ideal self hình thành từ đâu?
Ideal self hiếm khi được tạo ra hoàn toàn tách biệt. Nó có thể hình thành từ nhiều ảnh hưởng khác nhau:
1. Trải nghiệm sống
Trải nghiệm có thể cho bạn biết điều gì quan trọng hoặc gợi mở kiểu người mà bạn muốn trở thành. Chẳng hạn, sau khi được một người bạn đáng tin cậy hỗ trợ, bạn có thể muốn trở nên đáng tin cậy hơn với người khác.
2. Nhu cầu và kỳ vọng xã hội
Gia đình, trường học, nơi làm việc và nền văn hóa rộng lớn hơn có thể truyền đạt những phẩm chất nào được tôn trọng hoặc khen thưởng. Bạn có thể bắt đầu gắn thành tích, tiền bạc, ngoại hình hoặc một nghề nghiệp cụ thể với cảm giác mình có giá trị hay thành công.
3. Hình mẫu và những phẩm chất được ngưỡng mộ
Bạn có thể nhận thấy ở một giáo viên, người bạn, nhân vật công chúng hoặc thành viên gia đình những phẩm chất mà mình muốn phát triển – chẳng hạn như lòng can đảm, sự sáng tạo, tính kiên nhẫn hoặc sự chính trực.
Psychology Glossary mô tả ideal self là một phiên bản được lý tưởng hóa, hình thành từ trải nghiệm sống, nhu cầu xã hội và những phẩm chất được ngưỡng mộ ở các hình mẫu. Ví dụ của nguồn này cũng cho thấy kỳ vọng gia đình và quan niệm về sự tôn trọng trong xã hội có thể hòa lẫn với khát vọng riêng của một người như thế nào. (Alleydog)
Những ảnh hưởng này có thể chồng lấn lên nhau. Một người có thể thật sự yêu thích khoa học, đồng thời cảm thấy gia đình mong mình theo đuổi một nghề danh giá. Ideal self hình thành sau đó có thể bao gồm cả mối quan tâm cá nhân lẫn những kỳ vọng vay mượn từ bên ngoài. Vấn đề không phải là ảnh hưởng bên ngoài lúc nào cũng xấu. Câu hỏi là: hình ảnh đó có còn ý nghĩa với bạn khi bạn tự mình xem xét hay không?
Khoảng cách giữa real self và ideal self có ý nghĩa gì?
Khoảng cách này là sự khác biệt giữa cách bạn hiện đang nhìn nhận hoặc trải nghiệm bản thân với những phẩm chất, hành vi hay giá trị mà bạn muốn thể hiện.
Khoảng cách không tự động là một vấn đề. Nếu ideal self do chính bạn lựa chọn và tương đối thực tế, khoảng cách đó có thể cho bạn một hướng để suy ngẫm. Chẳng hạn, bạn nhận ra mình coi trọng lòng can đảm nhưng hiện tại luôn né tránh những cơ hội mới. Nhận thức này có thể giúp bạn tìm một hành vi nhỏ, phù hợp để thể hiện sự can đảm.
Khoảng cách có thể trở nên gây áp lực hơn khi ideal self chủ yếu bị áp đặt từ bên ngoài, phụ thuộc vào sự chấp thuận liên tục hoặc phi thực tế đến mức bạn không bao giờ cảm thấy mình đủ tốt. Khi đó, ideal self có thể không còn là một hướng đi hữu ích mà trở thành một tiêu chuẩn khiến bạn liên tục cảm thấy mình không đạt được. Psychology Town mô tả sự chuyển đổi từ một định hướng hữu ích thành nguồn áp lực thường trực này.
Sơ đồ dưới đây là một mô hình giải thích, không phải phân loại chẩn đoán:
Điều này không có nghĩa mọi khác biệt giữa con người hiện tại và ideal self đều gây khổ sở. Việc thu hẹp khoảng cách cũng không đảm bảo bạn sẽ hạnh phúc. Câu hỏi hữu ích và cụ thể hơn là: Hình ảnh này giúp tôi hiểu mình muốn sống thế nào, hay chủ yếu bảo tôi phải tỏ ra thế nào mới được chấp nhận?
Congruence và incongruence trong lý thuyết của Rogers
Carl Rogers sử dụng các thuật ngữ congruence và incongruence để mô tả mối quan hệ giữa cách một người nhìn nhận bản thân với ideal self của họ.
| Thuật ngữ | Ý nghĩa cơ bản | Không có nghĩa là |
|---|---|---|
| Congruence | Mức độ tương đối phù hợp giữa cách bạn trải nghiệm hoặc nhìn nhận bản thân với con người bạn muốn trở thành. Những lựa chọn, giá trị và cách nhìn nhận bản thân của bạn nhìn chung hài hòa với nhau. | Không có nghĩa là hoàn hảo, luôn tự tin hoặc không còn điểm nào cần phát triển. |
| Incongruence | Sự không phù hợp đáng kể giữa trải nghiệm về bản thân và con người mà bạn cảm thấy mình phải trở thành. | Không phải là một chẩn đoán, và riêng thuật ngữ này không giải thích nguyên nhân khó khăn của một người. |
Hãy hình dung một người nói rằng sự trung thực và tử tế quan trọng với họ, đồng thời những lựa chọn hằng ngày nhìn chung phản ánh các giá trị đó. Cuộc sống của họ không hoàn hảo, nhưng có thể tồn tại sự tương đối phù hợp giữa cách họ nhìn nhận bản thân và ideal self.
Bây giờ hãy hình dung một người cảm thấy mình phải thể hiện một bản dạng trái ngược với trải nghiệm thật – chẳng hạn luôn tỏ ra tham vọng vì đó là điều người khác khen thưởng, trong khi bản thân coi trọng một cuộc sống yên tĩnh và cân bằng hơn. Sự căng thẳng đó minh họa cho ý tưởng cơ bản về incongruence.
Theo cách giải thích của Rogers, mức độ tương đồng cao hơn giữa hình ảnh bản thân và ideal self có liên quan đến congruence. Congruence có nghĩa là sự hài hòa trên phương diện tổng thể, không phải loại bỏ mọi khuyết điểm hay bất định. (Psychology Town)
Làm thế nào để nhận ra ideal self thực sự là của bạn?
Dưới đây là một khung tự nhìn nhận mang tính biên tập. Đây không phải công cụ đánh giá đã được thẩm định, bài kiểm tra tâm lý hay phương pháp điều trị. Bạn có thể dùng nó để xem xét một khát vọng trước khi biến nó thành mục tiêu.
1. Gọi tên những phẩm chất bạn muốn thể hiện
Hoàn thành câu: “Mình muốn trở thành người…”
Ví dụ: kiên nhẫn hơn, can đảm hơn, ham tìm hiểu hơn, đáng tin cậy hơn, sáng tạo hơn hoặc trung thực hơn.
2. Chuyển từng phẩm chất thành hành vi đời thường
Hãy hỏi: “Phẩm chất này sẽ thể hiện thế nào vào một ngày thứ Ba bình thường?”
Chẳng hạn, đáng tin cậy có thể có nghĩa là phản hồi khi bạn đã cam kết, chuẩn bị trước cho một công việc chung hoặc báo sớm cho ai đó khi bạn không thể đáp ứng một kỳ vọng.
3. Nhận diện giá trị nằm phía sau phẩm chất đó
Hãy hỏi: “Vì sao điều này quan trọng với mình?”
Mong muốn trở nên đáng tin cậy có thể phản ánh sự quan tâm, tôn trọng, trách nhiệm hoặc niềm tin.
4. Xem xét sự chấp thuận của ai đang đóng vai trò trong đó
Hãy hỏi: “Nếu không ai nhìn thấy hoặc khen ngợi, mình vẫn muốn điều này chứ?”
Câu trả lời không nhất thiết phải là có. Ý kiến của người khác vẫn có thể quan trọng. Câu hỏi này chỉ giúp bạn nhận ra khát vọng đó chủ yếu là của mình hay phần lớn là một kỳ vọng đã được tiếp nhận từ bên ngoài.
5. Tìm bằng chứng từ những ưu tiên trong đời sống của bạn
Hãy hỏi: “Mình từng dành thời gian cho giá trị này khi nào?”
Bạn không cần có một lịch sử hoàn hảo. Một ví dụ nhỏ cũng có thể giúp phân biệt một khát vọng có ý nghĩa với một hình ảnh chỉ nghe có vẻ ấn tượng.
6. Chọn một thử nghiệm nhỏ
Thay vì hứa sẽ trở thành một con người hoàn toàn khác, hãy thử một hành vi thể hiện phẩm chất đó. Sau đó, tự hỏi bạn đã hiểu thêm điều gì về khát vọng của mình.
Ví dụ, “Mình muốn trở nên thành công” có thể được chuyển thành “Mình muốn trở thành người đáng tin cậy và tạo ra công việc giúp ích cho người khác”. Phiên bản sau vẫn còn rộng mở, nhưng đã xác định những phẩm chất và giá trị có thể được xem xét qua các lựa chọn hằng ngày.
Ideal self có thể thay đổi theo thời gian không?
Có. Ideal self mang tính chủ quan, vì vậy có thể khác biệt đáng kể giữa người này với người khác. Nó cũng có thể thay đổi khi trải nghiệm, ưu tiên và giá trị cá nhân của bạn thay đổi. Psychology Fanatic lưu ý rằng ideal self mang tính chủ quan và có thể thay đổi khi con người phát triển.
Có người từng hình dung ideal self của mình chủ yếu là một người đạt thành tích cao và được công chúng biết đến. Sau những trải nghiệm khác nhau, họ có thể coi trọng sự cân bằng, đóng góp, sáng tạo hoặc các mối quan hệ gần gũi hơn. Không hình ảnh nào trong số đó tự động là đúng. Điều quan trọng là khát vọng ấy có phản ánh điều người đó hiện xem là có ý nghĩa hay không.
Thay đổi ideal self không tự động có nghĩa là bạn thất bại hoặc thiếu nhất quán. Có thể bạn đã hiểu thêm về giới hạn, sở thích, trách nhiệm hoặc giá trị của mình. Bạn có thể xem lại hình ảnh đó mà không cần coi phiên bản trước đây của mình là một sai lầm.
Tóm lại: Ideal self là một hướng đi, không phải mệnh lệnh
Hãy ghi nhớ bốn điểm sau:
- Ideal self là con người bạn muốn trở thành, bao gồm những phẩm chất, hành vi và giá trị mong muốn.
- Nó khác với real self, tức trải nghiệm hiện tại của bạn, và self-concept, tức cách rộng hơn mà bạn hiểu về bản thân.
- Một ideal self có ý nghĩa với cá nhân có thể tạo ra hướng đi cho việc tự nhìn nhận và phát triển.
- Một ideal self chủ yếu được định hình bởi sự chấp thuận bên ngoài hoặc được đặt ở mức không thể đạt tới có thể trở thành nguồn áp lực.
Khi suy ngẫm về ideal self của mình, hãy hỏi:
- Phẩm chất này có thực sự quan trọng với mình không?
- Nó thể hiện giá trị nào?
- Nó sẽ biểu hiện qua những hành vi đời thường nào?
- Kỳ vọng của ai có thể đang định hình nó?
- Mình có thể điều chỉnh hình ảnh này khi hiểu thêm về bản thân không?
Bài viết này mang tính giáo dục, không phải chẩn đoán hay phương án thay thế cho hỗ trợ chuyên môn. Nếu những suy ngẫm về bản dạng hoặc giá trị bản thân đi kèm cảm giác khổ sở đáng kể hoặc kéo dài, bạn có thể cân nhắc trao đổi với chuyên gia sức khỏe tâm thần có chuyên môn.
Để tiếp tục khám phá bức tranh rộng hơn về con người bạn, hãy đọc Future self là gì? hoặc so sánh khái niệm này với Ideal life là gì?.
